Platon

Atomik özet

Platon (M.Ö. 428-348), Halka’nın atomik-atlasında v0.15 turuyla açılan ikinci antik-figür atomiğidir ve Aristoteles’in zorunlu-tamamlayıcısıdır: Koyré’nin Cilt 1’inin #2 makalesi “Ortaçağ Felsefesinde Aristotelesçilik ile Platonculuk” iki figürü çift-eksen olarak okur, ve #7 makalesi “Galileo ile Platon” Galileo’nun matematiksel-fiziğinin felsefi-kaynağı olarak Platon’u doğrudan adlandırır. Aristoteles’i atomik-açıp Platon’u açmamak Halka’nın akademik-disiplini açısından simetri-kırılması olurdu; v0.15 turu ikisini birlikte açar.

Platon’un tarihsel-akademik trajektorisi. M.Ö. 428/427’de Atina’da aristokratik bir aileden doğdu (gerçek adı Aristokles, lakap “Platon” yani ‘geniş-omuzlu’ olabilir). Sokrates’in (M.Ö. 469-399) öğrencisi olarak gençliğini geçirdi; M.Ö. 399’da Sokrates’in idamından sonra Atina’dan ayrılarak Megara, Mısır, Güney İtalya (Tarentum’da Pythagorascı çevreyle Arkhytas üzerinden teması), Sirakuza’ya seyahat etti. M.Ö. 387 civarında Atina’ya döndü ve şehrin kuzeybatısında Akademos’a adanmış bahçede Akademi’yi kurdu — Batı’nın ilk sürekli-yüksek-eğitim kurumu, M.S. 529’a kadar 916 yıl varlığını sürdüren felsefe-okulu (Justinianus tarafından kapatıldı). Tarihsel ironi: Akademi’yi kapatıştan sonra hocaları İran’a (Sasani Hüsrev I sarayına) sığındılar — Antik Yunan felsefesinin İslam-doğusu öncesi son yolculuğu. Platon Akademi’de 40 yıl boyunca (M.Ö. 387-347) hocalık yaptı, Aristoteles 20 yıl onun öğrencisi-meslektaşı oldu. M.Ö. 347’de Atina’da öldü.

Pythagoras-Platon-matematiksel-Platonizm zinciri. Platon’un Güney İtalya seyahatinin akademik-meyvası Pythagorascılar’la (Arkhytas’la) tanışmasıdır. Pythagorascı tradisyonun “her şey sayıdır” (panta arithmoi) tezi Platon’un Akademisi’nde matematiksel-felsefeye dönüşür: Akademi’nin girişine “buraya geometri bilmeyen girmesin” yazısının asılı olduğu söylenir (anekdotik ama akademik-ruhu yansıtan). Platon’un Devlet VII. kitabındaki matematik-merdiveni (geometri-aritmetik-müzik-astronomi quadrivium öncülü) ve Timaios’taki kozmolojik-matematik (beş Platonik katı element-eşleşmesi) Galileo’nun matematiksel-fiziğinin felsefi-omurgasıdır. Koyré’nin Cilt 1’in #7 makalesi tam bu zinciri çözümler: Galileo’nun “doğanın kitabı matematik dilinde yazılmıştır” (1623, Il Saggiatore) cümlesi Platonik-Pythagorasçı geleneğin Erken-Modern Avrupa’da dirilişidir.

Koyré’nin Platon-okuması. Koyré’ye göre Galileo’nun matematiksel-fiziği Aristotelesçi-niteliksel-fizikten kopuştur, ve bu kopuşun felsefi-yönü Pythagoras-Platon ekseninin geri-dönüşüdür. Galileo deneyci-Bacon’cı ampirizmin ürünü değil, Pythagoras-Platon-Arkhimet-İslam-felsefesi-Yenidendoğuş-Floransa-Platonculuğu zincirinin Erken-Modern Avrupa’daki meyvasıdır. Koyré’nin tezi Halka için kritik: Bilim Devrimi’nin felsefi-omurgası antik-Yunan-Platonik-Pythagorasçı kaynağa uzanır, ve İslam-felsefesinin (Fârâbî, İbn Sînâ) Platon-okumalarından geçer. Yenidendoğuş Floransa’sında Marsilio Ficino’nun Theologia Platonica (1482) ve Platonis Opera Omnia Latince çevirisi (1484-1492, Cosimo de’ Medici’nin himayesinde) Platon-felsefesinin Erken-Modern Avrupa’ya dönüşünün kanonik momentidir; Galileo bu Floransa-Platonculuğu mirasının (Galileo’nun babası Vincenzo Galilei Floransa Camerata’sının üyesi, müzik-felsefesi yazarı) doğrudan akademik-kültürel uzantısıdır.

Halka müfredatında geçer

• Koyré #12’de (v0.15 turu, MERKEZ-AÇILIŞ): Cilt 1’in #7 makalesi “Galileo ile Platon” Galileo’nun matematiksel-fiziğinin felsefi-kaynağı olarak Platon’u doğrudan adlandırır. #2 “Ortaçağ Felsefesinde Aristotelesçilik ile Platonculuk” makalesinin çift-eksen okumasında Platonculuk Yenidendoğuş’un felsefi-canlanışının Aristotelesçi-skolastik karşı-kanadı olarak konumlanır.

• Gutas #10’da (geri-bağ): Yunanca Düşünce, Arapça Kültür — Yunanca-Arapça çeviri-hareketinde Platon eserlerinin (Timaios, Devlet, Phaidon, Yasalar) Süryânice-Arapça çevirileri. Hunayn b. İshak ekibi Aristoteles külliyatına paralel olarak Platon külliyatını da çevirdi (kısmi olarak). İslam felsefesinde Platon (Eflâtun-i İlâhî, “İlahi Eflâtun”) sıfatla anılır.

• Lyons #9’da (geri-bağ): Hikmet Evi — Yenidendoğuş Floransa’sında Marsilio Ficino’nun Platon çevirileri (1484-1492) Avrupa’da Platonculuğun yeniden-kanonik konumlandırılmasının mom­enti.

Padova atomiği üzerinden cross-ref: Padova-Aristotelesçilik (Cremonini-Pomponazzi-Zabarella) Galileo’nun karşı-aldığı akademik-ortamdır; Galileo’nun matematiksel-Platonik kopuşu Padova’da gerçekleşmesi paradoksal-anlamda Pythagoras-Platon felsefi-mirasının Padova-Aristotelesçi-ortamında Galileo eliyle dirilişidir.

İleri-cross-ref (Halka 3.-4. dönem hazırlığı):

• Gleick-Newton #12 (Halka 3. dönem-açılışı, v0.16 turu, AKTİF): Platonik matematik-Pythagoras felsefi-mirası Newton’un Principia matematiksel-aksiyomatik mimarisinde nihai-akademik-zirveye ulaşır. Koyré’nin (Halka ek #22) “matematikselleştirme = Galileo’nun matematiksel-Platonik kopuşu” tezi Newton-aşamasında somut-aksiyomatik-formuna kavuşur; matematiksellestirme ve matematiksel-mekanik kavram-atomikleri Platonik-felsefi-mirasın Newton-uçundaki kanonik-uzantısının somutlaştırıcı kavramsal-bağlarıdır. Newton kendi-akademik-konumlamasında Antik-Yunan-felsefi-mirasını (Pythagoras, Platon) açıkça benimsedi; Principia’nın 1713 ikinci-baskısının Genel Yorumu’nda (Scholium Generale) Newton tümel-çekim yasasının kavramsal-zemini için Antik-bilgelik-mirasının (prisca sapientia) kanonik-konumunu işaret eder.
• Westfall #15 (Modern Bilimin Oluşumu): Westfall Galileo-Kepler-Newton matematiksel-fizik aksiyomatik-anlatısında Platonik-Pythagoras kökenleri sistematik olarak işler; Bilim Devrimi’nin felsefi-zemininin Platonik-canlanış olduğu Koyré-tezinin Westfall-uzantısı.
• Wootton #17 (Bilimin İcadı): Wootton’ın revizyonist okumasında Platonik-Pythagoras felsefi-canlanışı 16. yy Yenidendoğuş bağlamında daha-geniş çerçevede ele alınır; Bilim Devrimi’nin felsefi-kökenleri çoğul-tarihsel-zincirin parçası olarak görünür.
• Kuhn #18 (Bilimsel Devrimlerin Yapısı): Galilei-paradigmasının Platonik-felsefi kaynağına Kuhn dolaylı atıfta bulunur; paradigma-değişimi’nin kavramsal-zemininin antik-felsefi mirası tartışması.

Atomik graf değeri: Platon, Aristoteles atomiği gibi, açıldığı anda Halka’nın 5-6 kitap-üstü potansiyel düğümü. Halka’nın ‘aynı tarihsel-figürün çoğul-yöntemsel pencerelerden okunması’ tezinin antik-felsefe cephesindeki Aristoteles-yan-figürü olarak çift-açılır. Halka’nın atomik-atlasının kapsamı v0.15 turuyla antik dünyaya genişler; Aristoteles ve Platon birlikte bu genişlemenin akademik-meşruiyet-zeminidir.