Kitaplar

Bilim

Dört Bin Yıllık Bir Tarih

Bilim 4000 yıllık çoğul bir süreçtir; 'biliminsanı' kavramı 1833 sonrası icattır; tek-merkezli (Avrupa-Yunan-Rönesans) anlatı Avrupamerkezci çarpıtmadır; doğru soru 'Avrupa neden ileride?' değil, 'Avrupalıların faaliyetleri bugün hakim olan bilim türünü nasıl yarattı?' olmalıdır; bilim tarafsız hakikat arayışı değil, emperyal-teknolojik-ticari çıkarlarla iç içe bir kurumdur; bilimsel kategoriler (McArthur ters haritası, Borges'in Çin ansiklopedisi) muvakkattir.

Batıdaki Doğu

Avrasya'nın ortak mirası ve Batı'nın 'biricikliği' miti

Avrasya'nın iki ucu Tunç Devri kent devriminin ortak mirasçılarıdır; Batı'nın modernleşmedeki üstünlüğü kalıcı kültürel-yapısal nedenlerden değil, son birkaç yüzyıllık geçici bir 'ileride olma' durumundan kaynaklanır.

Rönesanslar

Tek mi, çok mu? Avrasya okuryazar kültürlerinde yeniden doğuş döngüleri

Rönesans Avrupa'ya özgü tek seferlik bir olay değil, Avrasya'nın okuryazar uygarlıklarında yinelenen bir döngüdür; yazı geçmişi maddi olarak korur, böylece her uygarlık periyodik olarak geçmişe dönüp kendini yeniler — İslamî, Yahudi, Hint ve Çin rönesansları İtalyan Rönesansı'nın koşutlarıdır, alt-cinsleri değil.

Batı Medeniyetinin Doğulu Kökenleri

Doğu, Batı'nın yükselişini nasıl mümkün kıldı

Doğu, Batı'nın yükselişini iki mekanizmayla mümkün kıldı: (1) MS 500-1800 arası 'Oryantal küreselleşme' yoluyla Doğulu kaynak-değerlerinin (teknoloji, kurum, fikir) Batı'ya yayılması, ve (2) 1492 sonrası Batı emperyalizminin Doğu kaynaklarını sistematik olarak ele geçirmesi.

Işık Doğu'dan Yükselir

İslam Biliminin Batı Dünyasının Şekillenmesine Katkıları

9.-12. yüzyıl Arap bilimi Antik Yunan'dan aldığı mirası muhafaza eden, genişleten ve özgün eserlerle taçlandıran bir altın çağdı; 12. yüzyıl başından itibaren Arapçadan Latinceye yapılan tercümeler Avrupa Rönesansı'nın ve 16.-17. yy Bilimsel Devrim'inin mümkün olmasını sağladı — Kopernik'in heliosantrik kuramının matematiksel omurgası bile Tusi-Urdi-Şîrâzî-İbnü'ş-Şâtır zincirinden gelir; bu uzun borç Newton zamanında unutulmuş, 20. yy'da Sezgin-İhsanoğlu-Sayılı-Sabra-Ragep çalışmalarıyla yeniden tanınmaya başlamıştır.

Kayıp Aydınlanma

Arap Fetihlerinden Timur'a Orta Asya'nın Altın Çağı

İslam altın çağının asıl motoru Bağdat değil, Orta Asya'nın doğu kentleriydi (Buhârâ, Semerkant, Merv, Belh, Harezm); çöküş bir Avrupa icadı değil, gerçek bir tarihsel olgu olup başlıca müsebbibi Gazzâlî sonrası teolojik dönüşümdür.

İslam Dünyasında Kitabın Tarihi

Arap Kitabı, Warraqun Ekonomisi ve Yazma Geleneğinin Maddi Altyapısı

İslam medeniyetinin entelektüel atılımı 8.-9. yüzyılda Bağdat'ta gerçekleşen maddi-kurumsal altyapıya — kâğıt devrimi (793), profesyonel warraqun sınıfı, hat ekolleri, cilt geleneği ve halk-özel kütüphane mimarisi — borçludur; bu altyapı Moğol sonrası dağınık ama sürmekte olan üretimle 14. yüzyıla dek devam etmiştir, dolayısıyla 'altın çağ + gerileme' çerçevesi kitap kültürü için yanlıştır.

İslam'da Bilim ve Teknik

Arap-İslam Bilimleri Tarihine Giriş — Frankfurt Müzesi Kataloğu

Arap-İslam kültür çevresi, geç antik dönem ile Avrupa Yakın Çağı arasında insanlığın bilimler tarihine 800 yıl boyunca süregelen yaratıcı katkılar yapan tek gerçek bağdır; Yunan-Hint-Pers-Süryânice mirasını yalnızca aktarmadı, kendine özgü buluşlarla genişletip ileri taşıdı, Avrupa Rönesans-Bilim Devrimi'ne (özellikle Tusi-Urdi-Şâtır-Kopernik vakasında matematik özdeşlik düzeyinde) doğrudan kaynaklık etti — yaratıcılığın 16. yy ortasında gevşemesi ve 17. yy başında duraklamaya dönüşmesinin sebebi din veya teoloji değil, küresel-tarihsel bağlamın değişmesidir.

Hikmet Evi

Araplar Batı Medeniyetini Nasıl Dönüştürdü?

Arap ilim ve felsefesinin 11.-13. yüzyılda Latin Avrupa'ya aktarımı, Müslümanların ilim kuyusundan içen bir avuç gözü pek Hıristiyan ilim adamının (başta Bathlı Adelard) macerası aracılığıyla geri kalmış Batı'yı bilimsel ve teknolojik bir süper güce dönüştürmüştür; 'Batı fikri'nin kendisi bizzat bu transmisyonun ürünü olup, Avrupa'nın Araplara olan muazzam borcu bugün -azimuth'tan zenith'e, algebra'dan zero'ya- modern teknik sözlüğümüzde fosilleşmiş haldedir.

Yunanca Düşünce, Arapça Kültür

Bağdat'ta Yunanca-Arapça Çeviri Hareketi ve Erken Abbasi Toplumu

Yunanca-Arapça çeviri hareketi (8.-10. yy) ne bir avuç Süryani Hıristiyan'ın misyoner çabası ne de 'aydın hükümdarların' Aydınlanma-anakronisti bilim aşkıdır; el-Mansur'un 762'de Bağdat'ı kurarak yarattığı yeni siyasi-toplumsal formasyon, Sasani Pehlevî imparatorluk ideolojisinin İslam'a uyarlanması ve Memun'un mihne ile dinsel otoriteyi merkezîleştirme politikasının ürünü olarak Abbasi toplumunun bütün seçkin kesimlerinden iki yüzyılı aşkın destek gören politik-ideolojik bir projedir; ve Perikles Atina'sı, İtalyan Rönesansı ve 16-17. yy Bilim Devrimi ile aynı kategoride bir rönesanstır.

Ortaçağ Kahire'sinde Bilginin İntikali

İslami Eğitimin Sosyal Tarihi

Memlûk Kâhire'sinde (1250-1517) İslamî bilgi-aktarımı ne formal kurumsal yapıya (medrese, hânkâh, ribat) ne de yasal-bürokratik çerçeveye bağlıdır; aktarımın özü hoca-talebe arasındaki kişisel ilişki, sema-icâze sistemi ve hadis-aktarımının sözlü-yazılı çift-kanallı protokolüdür; kurumlar bu pedagojik akışa fiziksel-iktisadi destek sağlar ama eğitimi kapatmaz — bu yapısal açıklık, eğitimin Memlûk askerlerinden kadınlara, sıradan müminlerden ulema seçkinine bütün toplumsal kesimleri merkezi-Müslüman-kimlik-formasyonuna dahil edebilmesini mümkün kılmıştır.

Isaac Newton

Bilimin Yenilenişi

Newton 'modern dünyanın başmimarı' olarak matematiksel-mekaniğin (Principia 1687, Opticks 1704) aksiyomatik-formülasyonunu kuran kanonik-Aydınlanma-figürüdür; ama aynı-zamanda 'pre-Newtonian dünyaya aitti' — simyacı, gizli-anti-Trinitarian-teolog, Hooke-Leibniz öncelik-çatışmalarında akademik-iktidar pratiği sergileyen; rasyonel-bilim ile gizli-bilim'in çift-yüzlü iç-içeliği akademik-figürün biyografik-derinliğinde somutlaşan tarihsel-kişi.

Doğanın Keşfi

Alexander von Humboldt'un Yeni Dünyası

Alexander von Humboldt 'unutturulmuş figür' olarak Newton-Darwin-Einstein-Aydınlanma-üçlü-kanonun gölgesinde 19. yy ortasından sonra akademik-cemiyetlerin kanonik-listesinden çıkarılmıştır; modern ekoloji-iklim-bilim-doğa-yazını-bitki-coğrafyası akademik-disiplinlerinin tarihsel-kanonik-soykütüğünün öncü-kurucu-tohum-figürüdür ve Wulf'un akademik-tezi bu mirasın modern akademik-disiplinler-arası-okumaya yeniden-yerleştirilmesidir.

Benjamin Franklin

Bir Amerikan Yaşamı

Benjamin Franklin orta-sınıf-erdem-pragmatist-Amerikan-ulusal-kimliğin akademik-tarihsel-yaratıcısı ve aynı-zamanda Aydınlanma-bilim-mucit-diplomat-yazar çoklu-rol-figürünün kanonik-merkez-vakasıdır; Edwards-Franklin ikili-Amerikan-kimlik-yapısının pragmatist-yan'ının akademik-mimarı olarak Halka 3. dönem-akademik-figür-zincirin Atlantik-uçtaki üçüncü-figürüdür.

Modern Bilimin Oluşumu

Mekanizmler ve Mekanik

17. yüzyıl bilim devrimi, Pythagorasçı-Platoncu-matematiksel-akım ile mekanikçi-felsefe-akımının yapısal-çatışmalı-sentezidir; iki akım arasındaki gerginliğin Newton'un *Principia*'sında (1687) matematiksel-aksiyomatik-zenith'e ulaştırılması modern-bilimin doğum-vakasını oluşturur.

Einstein

Yaşamı ve Evreni

Einstein-figürünün akademik-asilik-konumu (anti-otoriter, görsel-düşünce-deneyleri, akademik-disiplinli-bağımsızlık) modern-fiziğin akademik-paradigma-değişiminin somutlaşmasıdır; Halka 3. dönem-akademik-figür-zincirin (Newton-Humboldt-Franklin-Einstein) 20. yy-uçtaki kanonik-merkez-vakasıdır.

Bilimin İcadı

Bilim Devrimi'nin Yeni Bir Tarihi

Çağdaş bilim 1572 (Tycho Brahe-nova-açılışı, Aristotelesçi-değişmez-sema-paradigmasının iç-tutarsızlık-tetik-momenti) ile 1704 (Newton *Opticks* deneysel-yöntem-yapılaşma-zenith-vakası) arasında icat edilerek evrildi; sürecin disiplinli anatomisi yan-anlam-yenidoğuş-zincirin (olgu/deney/hipotez/yasa/bulgu Batı-dilleri-içsel yan-anlam-yenilenmesi) tarihçi-anatomisinde somutlaşır.

Bilimsel Devrimlerin Yapısı

Bilim akademik-disiplinli-yapılaşmasının akademik-tarihsel-mimarisi 'olağan-bilim → aykırılık-birikimi → kriz → bilimsel-devrim → yeni-paradigma' döngüsel-akademik-yapısında işler; akademik-disiplinin akademik-paradigma-değişiminin akademik-felsefi-meta-zemini paradigmalar-arası akademik-eş-ölçülemezlik-konumudur ve akademik-cemiyet-disipliner-yenilenmesinin akademik-yapısal-vakasıdır.

Bilim Tarihinde Yöntem

Bilim tarihçilik akademik-disiplinin akademik-yapısal-zemini hümanist-bilim-yöntem-akademik-eklemlenmesinde somutlaşır: bilim-tarihçilik bilim-yönteminin akademik-tarihsel-derinleştirmesi + insan-akademik-disiplinli-anlamlandırması olarak yapısal yan-yana-konumlanır; akademik-disiplinin akademik-evrensel-pozitif-zemini bilim-akademik-küresel-zincirin Yakın-Doğu-Mezopotamya-Mısır + Antik-Yunan + İslâm-Doğu + Hint-Çin + Avrupa-modern akademik-zincirin yan-yana-yapısal-disiplinli yapılaşmasının somutlaşmasıdır.

Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek

Bilim-tarihçilik akademik-disiplini üç-evreli akademik-mimaride yapılaşır (1880-1930 pozitivist-vakanüvislik / 1930-1960 sosyolojik+içselci / 1960+ akademik-disiplinli-bilişsel-kimlik) ve eleştirel-eklemlenme-tezi içselci × dışsalcı yan-yana-yapılaştırılmasının disiplinli akademik-meta-rafinasyon-konumudur — Kuhn-akademik-mirasçı-zincirinde bilim-camiasının gündelik-pratiklerine odaklanma akademik-yan-yapılaşmasının yapısal-disiplinli somutlaşmasıdır.

Bilim Tarihi

Dünya Kültürlerinde Bilimin Tarihi ve Gelişmesi

Bilim, dünya üzerindeki bütün uygarlıklarda ortaya çıkmıştır — Mezopotamya-Mısır-Antik-Yunan-Hint-Çin-İslam-Avrupa-modern panoramik-bilim-kültür-anlatım-zincirinde Sarton-akademik-evrensel-hümanist-bilim-tarihçilik-konumunun akademik-popüler-mirasçı-yan'ında ve Needham-Cambridge-Çin-bilim-akademik-zincirin disiplinli-akademik-mirasçı-rafinasyonunda yapısal-disiplinli yan-yapılaşır.

Bilim Tarihi Yazıları 1

Yenidendoğuş'tan 17. Yüzyıl Bilim Devrimi'ne Kavramsal Kopuşlar

Bilim Devrimi 16-17. yy Avrupa'sının özgün-eşsiz olayıdır ve özü matematikselleştirmedir: Aristotelesçi-niteliksel-fizikten Platonik-niceliksel-geometrik-fiziğe kavramsal-felsefi-zemin değişiminin Galileo-Newton ekseninde sistematik aksiyomatik-formülasyonu; bu kopuş yeni-deneysel-yöntemin değil, antik Pythagoras-Platon felsefesinin Yenidendoğuş Floransa-Platonculuğu üzerinden Erken-Modern Avrupa'da diriliş-momentidir.