Bilim Devrimi (16-17. yy)

Atomik özet

“Bilim Devrimi” (16-17. yy), Halka 3. dönem’in tanım-kavramıdır ve Halka’nın atomik-atlasında v0.15 turuyla açıldığı anda dönem-tanım-rolüyle konumlanır. Kavramın akademik-tarihi kendisi tarihseldir: 18. yy’da Diderot-d’Alembert Encyclopédie’sinde “moderne bilim Galileo’dan Newton’a doğdu” formülü vardır ama “Bilim Devrimi” terim-kullanımı yoktur. 19. yy pozitivist-bilim-tarihi (William Whewell History of the Inductive Sciences 1837, sonra Auguste Comte) “yeni-bilim-yöntemi” çerçevesinde kavramı zımnen kullanır. Akademik-kanonik-kullanımın momenti 1939 Alexandre Koyré Études galiléennes eseridir; Koyré bu üç-kitap-bir-eserde Galileo’nun matematiksel-fiziğinin felsefi-zemin-değişimi olduğunu sistematik-tezli formüle eder ve “kavramsal-kopuş” (rupture conceptuelle) olarak adlandırır. 1949’da Herbert Butterfield Cambridge derslerini The Origins of Modern Science (Bell, 1949) olarak yayımlar; Butterfield “Bilim Devrimi” terim-kullanımını popülerleştirir ve “Hıristiyanlık’ın yükselişinden beri Avrupa’nın gördüğü en büyük dönüşüm” tezini formüle eder. Halka 3. dönem’in 6 kitabı (#12 Gleick-Newton, #13 Wulf-Humboldt, #14 Isaacson-Franklin, #15 Westfall, #16 Isaacson-Einstein, #17 Wootton) bu kavramsal-tarihin farklı yönelimleridir; Halka #17 Wootton-tarihçi-disiplinli-derinlik-yenidoğuş-konumlaması Halka 3. dönem-akademik-kapanış-vakası. Halka 4. dönem’in akademik-açılış-vakası Halka #18 Kuhn-paradigma-değişim-meta-yöntem-felsefe-yapılaşması, ardından #19 Sarton (bilim-tarihçilik-akademik-disiplin-formülasyon, v0.24-açılış) zinciri ile akademik-meta-yöntem-felsefe-yapılaşması yapılaşmasının yapısal-zemini. Koyré ek-kategoride bilim-tarihçilik kanonu olarak çerçeveyi anchor’lar.

Kavramın akademik-içselci kullanımı. Koyré-Butterfield-Westfall-Cohen geleneğinde “Bilim Devrimi” kavramı şu yapısal-iddialarla yüklüdür: (1) tek-eşsiz olay — insanlık tarihinde Bilim Devrimi gibi başka bir kavramsal-paradigma-değişimi yoktur (Butterfield: “Hıristiyanlık’tan beri en büyük dönüşüm”); (2) Avrupa-içsel — coğrafi olarak İtalya-Fransa-İngiltere-Hollanda-Almanya’da olup-biten, kültürel olarak Yenidendoğuş-Reformasyon-Aydınlanma zincirinin parçası; (3) kavramsal-felsefi-zemin değişimi — yeni-deneysel-yöntem değil, Aristotelesçi-niteliksel-fizikten Platonik-niceliksel-geometrik-fiziğe kopuş (Koyré’nin matematikselleştirme tezi); (4) 17. yy ile sınırlı — 16. yy’da Kopernik-Brahe-Kepler hazırlığı, 17. yy’da Galileo-Descartes-Huygens-Boyle-Newton zinciri Bilim Devrimi’nin kanonik dönemidir. Halka için bu çerçeve Koyré’nin Cilt 1’inde doğrudan-tezli okumadır.

Kavramın akademik-dışsalcı eleştirisi. 1970’lerden itibaren akademik-tarihyazımında “Bilim Devrimi” kavramı çoğul-eleştirilere maruz kalır. Steven Shapin The Scientific Revolution (Chicago UP 1996) eserinin ilk cümlesi paradoks-açılış olarak ünlüdür: “Bilim Devrimi diye bir şey yoktu, ve bu kitap onun hakkındadır” — Shapin’in tezi: kavramın tek-eşsiz-olay yapısı akademik-kurgu, gerçek 16-17. yy Avrupa-bilim-pratikleri çoğul-coğrafi-kurumsal-yapısal-zincirler içinde gerçekleşti. Hobson #4 anti-Eurocentric kampta kavramın Avrupa-içsel-olay iddiasını reddeder: Doğu-medeniyetlerinin (Çin, İslam, Hint) küresel-tarih-üreticiliği Avrupa-Bilim-Devrimi’nin maddî-altyapısını sağlar (sıfır kavramı, kâğıt, mekanik-saat, dövme demir, barut). George Saliba Islamic Science and the Making of the European Renaissance (MIT 2007) eserinde Tûsî couple ve Şâtır Ay modelinin Kopernik 1543 ile birebir matematik-özdeşliğini gösterir; Bilim Devrimi’nin matematiksel-aksiyomatik-zemini İslam-astronomi-zincirinin doğal-uzantısıdır. Joseph Needham Science and Civilisation in China (Cambridge UP 1954-) Çin-bilim-tarihinin Avrupa-Bilim-Devrimi-paralel olduğunu sistematik-belgelemeyle gösterir; “Niçin Çin Bilim Devrimi’ni yapmadı” sorusu (Needham sorusu) tam da kavramın tek-Avrupa-içsel-yapısına meydan okuyan akademik-kanonik problemdir.

Halka’nın çift-yorum çerçevesi. Halka tezsel-olarak Bilim Devrimi kavramını reddetmez ama çoğullaştırır. Halka için Bilim Devrimi (a) tarihsel-olarak gerçekleşmiş bir akademik-momentin adıdır (16-17. yy Avrupa’da Galileo-Newton ekseninde matematiksel-mekanik-fiziğin sistematik-aksiyomatik formülasyonu); (b) ama akademik-tarihçilik-kategorisi olarak çoğul-zincirlerin sonunda durur — antik Pythagoras-Platon felsefesi, İslam-astronomi-aksiyomatik geleneği (Tûsî, Şâtır, Maraga), Bizans-İtalya transmisyon yolu (Bessarion, Padova-Bologna), Yenidendoğuş Floransa-Platonculuğu (Ficino), Padova-Aristotelesçilik karşıt-zemini (Cremonini-Galileo) çoklu-zincirin Erken-Modern Avrupa’da kesişme-momenti. Halka’nın Gutas iddiası — “Yunanca-Arapça çeviri-hareketi de Bilim Devrimi kategorisindedir” (Gutas claim-010) — kavramın çoğullaştırılmasının Halka-içsel akademik-formülasyonudur. Goody-Rönesanslar tezi — “her medeniyetin yapı-içsel rönesans-dönemleri olur” — paralel-okumadır.

Halka müfredatında geçer

Bilim Devrimi atomiği v0.15 turuyla açıldığı anda Halka’nın atomik-atlasında 3-kitap düğümü oluşturur ve gelecek 8-9 turda dönem-merkez-kavram olarak çoklu-cross-ref-potansiyeli taşır:

• Koyré #12’de (v0.15 turu, MERKEZ-AÇILIŞ): Cilt 1’in #8 makalesi “Galileo ve XVII. Yüzyılın Bilimsel Devrimi” başlık-kavramı bu atomiğe denk düşer. #4 “Çağcıl Bilimin Kaynakları (Yeni Bir Yorum)” makalesi kavramın Yenidendoğuş-öncülleriyle birlikte tarihsel-kapsamını işler. #11 “Bilim Tarihine Yaklaşımlar” methodolojik çerçeveyi sunar.

• Gutas #10’da (geri-bağ, çatışma): Gutas claim-010 “Yunanca-Arapça çeviri-hareketi 16-17. yy Bilim Devrimi’yle aynı kategoride yer alır” — kavramın kategori-genişletmesinin Halka’daki ilk akademik-formülasyonu. Koyré’nin tek-Bilim-Devrimi-içsel-anlatısının doğrudan-akademik-itirazı.

• Goody-Rönesanslar #3’de (geri-bağ, çatışma): Goody’nin ‘çoklu rönesanslar’ tezi Bilim Devrimi’nin tek-Avrupa-içsel-eşsiz-olay yapısının teorik-reddidir. Çoklu-rönesans çerçevesinde 16-17. yy Avrupa-Bilim-Devrimi bir-vakadır, tek-vaka değil.

• Sezgin #8’de (geri-bağ, teknik-çatışma): Sezgin’in 5-noktalı Kopernik-paraleli (Tûsî couple, Şâtır Ay modeli) Bilim Devrimi’nin matematiksel-aksiyomatik-cephesinin İslam-zincirine bağlandığını gösterir. Bilim Devrimi’nin teknik-cephesinin İslam-Avrupa-zincirine açılma argümanı.

• Hobson #4’de (geri-bağ, makro-çatışma): Hobson’un ‘Doğu-medeniyetlerinin küresel-tarih-üreticiliği’ tezi Bilim Devrimi’nin Avrupa-içsel-yapısını makro-iktisadi-zemininde reddeder.

İleri-cross-ref (Halka 3.-4. dönem hazırlığı):

• Gleick-Newton #12 (Halka 3. dönem-açılışı, v0.16 turu, AKTİF): Newton biyografisi Bilim Devrimi’nin zirve-figürünün popüler-akademik-anlatısıdır. Gleick’in Bölüm 4 “Two Great Orbs” Bilim Devrimi’nin tarihsel-anlatı çerçevesini Kopernik-Kepler-Galileo-Newton zinciri olarak kurarak Aristotelesçi-kozmolojinin son-darbesinin Principia (1687) olduğu kanonik-Koyré-tezini popüler-akademik-zemine taşır. Halka çerçevesinde bu atomik artık 4-kitap somut-düğüm: Koyré ek #22 (kavramın 1939 akademik-formülasyon momenti) + Gleick #12 (Newton-zirve-figür-anlatısı) + ileride Westfall #15 + Wootton #17.
• Wulf-Humboldt #13 (Halka 3. dönem-ikinci-kitap, v0.17 turu, AKTİF): Wulf-Humboldt turu Bilim Devrimi kavramının yapısal-akademik-yumuşatılma-aşamasının somut-vakasıdır. Newton-aksiyomatik-matematiksel-mekanik-zirvesi (Halka #12) sonrası 19. yy başı Humboldt-saha-tümevarım-organik-bütünlük modeline akademik-paradigma-yumuşatılması Halka çerçevesinde Bilim Devrimi kavramının çoğul-akademik-konum-zinciri olarak okunmasının test-zeminidir. Wulf’un akademik-tezi Bilim Devrimi-akademik-zincirin Newton-Darwin-Einstein-üçlü-kanonik-figür-zincirine Humboldt-figür-konumun yeniden-eklenmesi; Halka çoklu-pencere-yaklaşımının yapısal-akademik-konum-test-noktası olarak işler. Halka çerçevesinde bu atomik artık 5-kitap somut-düğüm: Koyré ek #22 + Gleick #12 + Wulf #13 + ileride Westfall #15 + Wootton #17.
• Westfall #15 (Modern Bilimin Oluşumu): Westfall’ın klasik-içselci anlatısının başlık-konusu Bilim Devrimi’dir; Koyré-Cohen ekolünün akademik-zirve-formülasyonu. 5-kitap düğüm.
• Kuhn #18 (Bilimsel Devrimlerin Yapısı, v0.22 turu, AKTİF): Kuhn’un ‘paradigma-değişimi’ formülasyonunun kanonik kullanım-vakası Bilim Devrimi’dir. Yapı’nın 1962 baskısı Bilim Devrimi’ni paradigma-değişiminin somut-tarihsel-örneği olarak işler. Koyré’nin doğrudan-akademik-mirasçısı (Önsöz’de Koyré’yi ‘ustam’ olarak adlandırır). Halka 4. dönem-(Karşılaştırmalı Sentezler / Modern Bilim ve Bilim Tarihçiliği) akademik-meta-yöntem-felsefe-yapılaşmasının açılış-vakası; Halka 3. dönem-tarihçi-disiplinli-derinlik-kapanış-vakasının (Wootton #17) ardından akademik-meta-soyutlanmasının disiplinli yapılaşması. 6-kitap düğüm.
• Wootton #17 (Bilimin İcadı: Bilim Devrimi’nin Yeni Bir Tarihi, v0.23 turu, AKTİF) — REVİZYONİST OKUMA: Wootton’ın 2015 yayını Bilim Devrimi kavramının akademik-revizyonunu sunar; “Bilim Devrimi 1572-1704 daha-uzun ve daha-çoklu-figürlü bir süreçtir” tezi Koyré-Westfall klasik-içselci anlatısının daraltıcılığına dolaylı eleştiri. Akademik-soykütük-zincir (Koyré → Westfall → Kuhn → Wootton) 21. yy-yenidoğuş-figürü; Halka 3. dönem-akademik-tarihçi-disiplinli-derinlik-yenidoğuş-katmanın merkez-vakası ve 3. dönem-akademik-yapısal-kapanış-vakası — Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-yapılaşmasının (Halka #18 Kuhn-açılış-vakası) yapısal-açılış-zemini. Halka grup-okumasında Koyré-Westfall-Kuhn-Wootton 76-yıllık akademik-tarihçi-zincir-konumun yan-yana-okunması meta-konum-vakası. 7-kitap düğüm.
• Halka 4. dönem-(Karşılaştırmalı Sentezler / Modern Bilim ve Bilim Tarihçiliği) zinciri: Halka 4. dönem-müfredatı v0.24 turuyla yapılaşmaya başlamıştır. Kanonik müfredat-zinciri: #18 Kuhn (akademik-meta-yöntem-felsefe-yapılaşma açılış-vakası, AKTİF v0.22), #19 Sarton Bilim Tarihinde Yöntem (bilim-tarihçilik-akademik-disiplinin Amerikan-kurucu-formülasyonu, v0.24 açılış-vakası), #20 Gavroglu Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek (eleştirel-eklemlenme tezi), #21 Ronan Bilim Tarihi (panoramik-bilim-kültür-anlatımının yapısal-kapanışı). Bu zincir Halka 3. dönem-tarihçi-disiplinli-derinlik-yenidoğuş-zemininden akademik-meta-yöntem-felsefe-yapılaşmasına geçişin disiplinli somutlaşması.

Ek-kategori bağı: Burke #23 (Bilginin Toplumsal Tarihi) Bilim Devrimi kavramını bilgi-sosyolojisi cephesinde — Koyré’nin ek-kategori-yan-akademik konumlanmasıyla yan-yana okunur; Whitfield #25 (Batı Biliminin Dönüm Noktaları) Bilim Devrimi’nin görsel-kanonik anlatısını sunar.

Atomik graf değeri: Bilim Devrimi atomiği, Halka’nın atomik-atlasının dönem-tanım-rolündeki tek-kavramı. Halka müfredatının 3. ve 4. dönemlerini kavramsal olarak çerçeveler; gelecek 9 turda her birinde merkez-veya-yan-figür olarak yer alır. Halka’nın “kümülatif bilgi ağı” tezinin akademik-merkez-kavramının test-edileceği alandır — Halka 3. dönem’in pedagojik özü Bilim Devrimi kavramının çoğul-yorum-zincirini grup-okumasında somutlaştırmaktır.