İçselci tarihyazımı (internalist history of science)

Atomik özet

İçselci tarihyazımı, Halka’nın atomik-atlasında v0.15 turuyla açılan ilk meta-kavram atomiğidir — tarihsel-figürlerin (Galileo, Tûsî, İbn Rüşd) ya da somut-kurumların (medrese, Akademi) atomiği değil, akademik-bilim-tarihçiliğin yöntemsel-yönelim-kategorisinin atomiği. Bu açılış, Halka’nın atomik-atlasının kapsamını somut-tarihsel kavramlardan akademik meta-kategorilere genişlemesinin disiplinli-örneğidir; Halka şu ana kadar tarihyazımı meta-kavramlarını tag-düzeyinde tutmuştu (frontmatter historiographical_position enum’u içinde). Açılışın disiplinli olması için stratejik tercih şudur: meta-kavramlar kapısı v0.15’te bir tek atomikle açılır; karşıt-kutup dissalci-tarihyazimi atomiği Halka 4. dönem’inin (Modern Bilim ve Bilim Tarihçiliği) somutlaşmasıyla — özellikle Gavroglu #20’nin eleştirel-eklemlenme tezi ile karşılaşıldığında — açılır. v0.25 turunda (Gavroglu #20 Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek İletişim 2006 açılışıyla) dissalci-tarihyazimi atomiği AKTİF olarak yapılaştırıldı — Halka’nın çift-eksen-meta-tarihyazımı-disiplini simetrik-çift-atomikle akademik-disiplinli-yapısal-tamamlanma-vakasındadır. v0.15-v0.25 arasındaki kasıtlı-dengesizlik (Koyré ek-kategoride bilim-tarihçiliğin içselci kanonik temsilcisi) Gavroglu turunda yapısal-akademik-disiplinli-yan-yapılaşma-vakasıyla disiplinli-tamamlanır.

İçselci tarihyazımının akademik-kanonu. Yaklaşımın ilk büyük formülasyonu 1939 Alexandre Koyré Études galiléennes (Hermann, 3 cilt) eseridir. Koyré’nin Galileo-okumasının metodolojik-imzası şudur: Galileo’nun matematiksel-fiziği sosyal-ekonomik-kurumsal-politik faktörlerle (Padova-Venedik akademik-konumu, Floransa Medici-himayesi, Roma-Engizisyon-davası) açıklanmaz; Galileo’nun matematiksel-fiziği Aristotelesçi-niteliksel-fizikten Platonik-niceliksel-geometrik-fiziğe kavramsal-felsefi-zemin-değişimi olarak okunur. Koyré’nin tezi: bilim-tarihi bilimsel-kavramların ve teorilerin iç-mantığının tarihsel-zinciridir — Galileo’nun “ne yaptığını” anlamak için onun yaşadığı sosyal-ortamı değil, Aristotelesçi-fiziğin felsefi-aksiyomları ile Galileo’nun matematiksel-fizik-aksiyomları arasındaki kavramsal-fark’ı çözümlemek gerekir. Koyré’nin akademik-felsefe-kökeni (Husserl-Bergson-Brunschvicg-Meyerson Fransız-felsefe geleneği) bu metodolojik tercihi açıklar: Bachelard’ın Le nouvel esprit scientifique (1934) ve Canguilhem’in Le normal et le pathologique (1943) eserlerinde paralel-kavramsal-tarihçilik (épistémologie historique) Fransız-felsefe-geleneği içinde Koyré’yle birlikte gelişir.

İçselci-dışsalci ekseninin akademik-tarihi. Koyré’nin metodolojik-imzasının doğrudan-akademik-karşıtı 1931’de Londra’daki II. Uluslararası Bilim Tarihi Kongresi’nde Sovyet delegasyon tarafından sunulan Boris Hessen’in “Newton’un Principia’sının Sosyal ve Ekonomik Kökenleri” bildirisidir. Hessen 17. yy İngiliz-burjuva-toplumunun (kömür-madenciliği, ulaşım-mühendisliği, askeri-balistik) iktisadi-toplumsal taleplerinin Newton’un Principia’sının fizik-problemlerinin tarihsel-koşulu olduğunu sistematik-Marksist-okumayla iddia eder. Hessen-tezi Marksist-bilim-tarihçilik geleneğinin (J. D. Bernal, J. B. S. Haldane, Joseph Needham) çekirdek-formülasyonudur. 1939 Koyré-Études galiléennes ve 1931 Hessen-Marksist-tez bilim-tarihçilik akademik-tartışmasının iki kanonik-kutbunu oluşturur. 1949 Butterfield, 1957 Hall, 1971 Westfall içselci-Anglo-Amerikan-Cambridge ekolü Koyré-mirasının akademik-kanonik konumlandırmasıdır; 1972 Hessen’i yeniden-keşfeden ve genişleten radikal-bilim-sosyolojisi (Edinburgh “Strong Programme”: David Bloor, Barry Barnes, Steven Shapin) içselci tarihyazımının akademik-meşruiyet-temelinin sorgulandığı dönemdir. 1985 Shapin-Schaffer Leviathan and the Air-Pump (Princeton UP) ve 1996 Shapin The Scientific Revolution (Chicago UP) eserleri dışsalcı-bilim-tarihçilik (sosyo-tarihsel) yönelimin akademik-zirve-formülasyonlarıdır. Halka müfredatında bu tartışmanın akademik-çevresi Wootton #17 (revizyonist Bilim Devrimi okuması, Edinburgh ekolünün uzantısı), Gavroglu #20 (eleştirel-eklemlenme tezi) ve Kuhn #18 (paradigma-değişimi sentezi) üzerinden somutlaşır; Shapin’in 1996 kitabı ise ek-okuma olarak grup-sohbetinde sıklıkla referans verilen ama Halka 21-listesine alınmamış kanonik-eserdir.

Koyré’nin kendi-tezsel formülasyonu. Cilt 1’in #11 makalesi “Bilim Tarihine Yaklaşımlar” (s. 245-259) tam bu meta-tarihyazımı tartışmasının Koyré-tarafının özetli formülasyonudur. Koyré bu makalede üç-tipte-tarihyazımı ayırır: (a) Whig-tipi-doğrusal-ilerleme tarihyazımı — bilim-tarihi bugünkü-bilime doğru-akan-ilerleme-doğrusu, geçmişteki “yanlışlar” sadece geri-plan-figürü (Koyré bu tipi reddeder); (b) dışsalcı-sosyo-ekonomik tarihyazımı — bilim-tarihi sosyal-iktisadi-toplumsal-koşulların yan-ürünü (Koyré bu tipi yetersiz bulur, kavramsal-fikir-iç-mantığını ihmal ettiği için); (c) içselci-kavramsal-felsefi tarihyazımı — bilim-tarihi kavramsal-zemin-değişimlerinin ve felsefi-kopuşların tarihsel-zinciri (Koyré’nin kendi-pozisyonu). Halka için kritik nokta şudur: Koyré dışsalcı-tarihyazımını tamamen reddetmez; sosyal-ekonomik bağlamı yan-faktör olarak kabul eder, ama bilim-tarihinin özsel-mantığının kavramsal-felsefi-iç-mantık olduğunu savunur. Bu nüans Halka’nın çoklu-pencere-yaklaşımıyla uyumludur — Halka’nın yaptığı, Koyré-içselci-okumayı reddetmek değil, dışsalcı-İslam-Avrupa-zincir-okumasıyla birlikte var olmasını sağlamaktır.

Halka’nın çift-eksen tarihyazımı disiplini. Halka’nın historiographical_position ZOD-şemasında iki ayrı eksen tanımlıdır: eurocentrism_axis (Eurocentric – anti-Eurocentric – noteurocentric-but-comparative – agnostic) ve internalist_externalist (internalist – externalist – mixed). Bu iki eksen kasıtlı-olarak ayrı tutulmuştur çünkü akademik-bilim-tarihçilikte bunlar bağımsız-değişkenlerdir: bir kitap içselci-Eurocentric (Koyré), içselci-anti-Eurocentric (Sezgin’in multipolar konumu), dışsalcı-anti-Eurocentric (Hobson, Goody-BD), karışık-anti-Eurocentric (Goody-R, Berkey) gibi farklı kombinasyonlarda olabilir. Halka’nın 11 ana-müfredat kitabının (1.-2. dönem) internalist_externalist dağılımı: internalist 1 (Sezgin’in teknik-içerik-cephesinde), externalist 4 (Hobson, Goody-BD, Goody-R, Pedersen), mixed 6 (Fara, Freely, Starr, Lyons, Gutas, Berkey). Koyré ek-kategoriden eklendiğinde içselci-cephesinin akademik-kanonik figürü Halka’ya girer; Halka 4. dönem’inde Kuhn (mixed: paradigma-değişimi içsel ama bilimsel-topluluk-sosyolojisi dışsal), Sarton (mixed-içselci-eğilimli), Gavroglu (eleştirel-eklemlenme: dışsalcı-akrabalı), Ronan (panoramik-mixed) eklenecektir. 3. dönem (Bilim Devrimi figürleri) ise figür-biyografi-merkezli olduğu için içselci-dışsalci ekseninde sınıflandırma daha zor — Westfall #15 klasik-içselci kanonu, Wootton #17 revizyonist-yumuşak-dışsalcı, Gleick/Wulf/Isaacson biyografi-merkezli mixed-uygulama.

Halka müfredatında geçer

İçselci tarihyazımı atomiği v0.15 turuyla açıldığı anda Halka’nın atomik-atlasında 3-kitap düğümü oluşturur ve gelecek 4 turda meta-kavram-merkezli yer alır:

• Koyré #12’de (v0.15 turu, MERKEZ-AÇILIŞ): Cilt 1’in #11 makalesi “Bilim Tarihine Yaklaşımlar” bu atomiğin doğrudan-tezli formülasyonu. Koyré akademik-kanonik temsilci.

• Sezgin #8’de (geri-bağ, kısmi-içselci): Sezgin’in internalist_externalist: "internalist" konumlanması teknik-içerik-cephesinde içselci-tarihyazımının İslam-cephesindeki örneğidir. Halka grup-okumasında “Sezgin içselci-İslam-tarihçiliği yapar mı, yoksa anti-Eurocentric-iddia-için-içselci-yöntem-kullanır mı?” sorusu açılabilir.

• Goody-Rönesanslar #3’de (geri-bağ, çatışma): Goody’nin sosyo-kültürel-yapısalcı (mixed) yöntemi içselci tarihyazımının teorik-zemininde dışsalcı-yandadır.

İleri-cross-ref (Halka 3.-4. dönem hazırlığı):

• Gleick-Newton #12 (Halka 3. dönem-açılışı, v0.16 turu, AKTİF): Gleick’in popüler-akademik-biyografi-anlatısı içselci-dışsalci ekseninde mixed-uygulama konumundadır: bir yandan Newton-figürünün matematiksel-keşiflerinin akademik-anatomisi (içselci-cephesi: Bölüm 3-4 calculus + optik + gravitasyon, Bölüm 11-12 Principia’nın aksiyomatik-yapı-anatomisi); öbür yandan Newton’un Royal Society-Cambridge-Mint kurumsal-bağlamı, Hooke-Leibniz öncelik-tartışmaları, simya-emek ve anti-Trinitarian heretik-konum (dışsalcı-cephesi: Bölüm 7-9, 14). Halka çerçevesinde Gleick’in akademik-katkısı Westfall Never at Rest (1980) klasik-içselci-monografisini popüler-akademik-zemine çevirirken çift-yüzlü-Newton-figürünü (rasyonel-bilim ↔ gizli-bilim) öne çıkarmasıdır — bu, içselci-dışsalci ekseninin figür-merkezli-yumuşatılmasıdır.
• Wulf-Humboldt #13 (Halka 3. dönem-ikinci-kitap, v0.17 turu, AKTİF): Wulf’un akademik-konumlanması içselci-dışsalci ekseninde mixed-uygulama konumundadır ve eurocentrism_axis ekseninde noteurocentric-but-comparative konumundadır (Halka v0.17 turu). Wulf-akademik-tezinin akademik-anatomisi: bir yandan Humboldt-figürünün akademik-saha-emek-içselci-cephesi (Naturgemälde tablosunun akademik-doğum-anatomisi, Cosmos beş-cilt-projesinin akademik-monografi-mimari-yapısı, Latin Amerika-saha-seyahati-akademik-aletli-ölçüm-disiplinin akademik-pratiği); öbür yandan Humboldt-mirasının modern doğa-bilim-disiplinin akademik-soykütüğüne yeniden-yerleştirilmesi-akademik-konum-tezinin dışsalcı-akademik-yayın-tarihçilik-cephesi (Halka 3. dönem-ikinci-merkez-figürü olarak Humboldt-figürünün Newton-Darwin-Einstein-üçlü-kanonik-figür-zincirine yeniden-eklenmesinin akademik-yayın-tarihçilik-konumu). Halka çoklu-pencere-yaklaşımının figür-merkezli-yumuşatılma-uygulamasının ikinci-merkez-vakası (birinci-merkez-vakası Gleick-Newton #12).
• Westfall #15 (Modern Bilimin Oluşumu): Westfall’ın klasik-içselci anlatısı Koyré-Cohen-Hall ekolünün uzantısı; Halka 3. dönem’in içselci-tarihyazımı kanonunu temsil eder. 4-kitap düğüm potansiyeli (Koyré-Westfall-Sarton-Kuhn).
• Wootton #17 (Bilimin İcadı: Bilim Devrimi’nin Yeni Bir Tarihi) — DOLAYLI-ELEŞTİRİ: Wootton’un revizyonist-Bilim-Devrimi okuması Edinburgh-Strong-Programme-ekolünün bilim-tarihçilik-akademik-eleştirisinin Halka müfredatındaki uzantısıdır; Koyré-Westfall klasik-içselci anlatısına dolaylı-yumuşak-dışsalcı eleştiri sunar. Halka grup-okumasında Koyré (1939 ekol) ve Wootton (2015 revizyonist) bilim-tarihçiliğin kuşaklar-arası karşılaşmasını sunar.
• Kuhn #18 (Bilimsel Devrimlerin Yapısı) — KOYRÉ’NİN DOĞRUDAN-MİRASI: Kuhn Yapı’nın önsözünde Koyré’yi ‘ustam’ olarak adlandırır. Koyré’nin ‘kavramsal-kopuş’ kavramı Kuhn’un ‘paradigma-değişimi’ kavramının doğrudan-felsefi-öncülüdür. Kuhn’un ‘bilimsel-topluluk’ kavramı içselci-yöntemin dışsalcı-cephesine kapı açan ilk akademik-genişletmedir. Halka 4. dönem’inde 4-kitap düğüm olur.
• Sarton #19 (Bilim Tarihinde Yöntem, Doruk 1997 derleme; özgün Sarton-makaleleri 1916-1956 zinciri içinde) — KOYRÉ İLE YÖNTEMSEL-AKRABALIK: Sarton bilim-tarihçilik akademik-disiplininin Amerikan-kurucu-figürüdür: 1913 Isis dergisinin Belçika-Wondelgem’de kuruluşu + 1924 History of Science Society + Introduction to the History of Science 5-cilt akademik-derinlik-monografi-vakası (1927-1948). Koyré ile akademik-yöntemsel-akrabalık: ikisi de Whig-tarihçiliği reddeder (Sarton 5. makale ‘Bilim Tarihi’ne Önsöz’ s.124-125 anti-Greek-mucize-formülasyonu: ‘Yunan bilimi bir keşiften çok, bir yeniden canlanmadır’); ikisi de bilim-tarihini bağımsız akademik-disiplin olarak konumlandırır. Sarton-akademik-konumlamasında içselci-dışsalci eksende mixed-konum-baskınlığında durur — bilim-iç akademik-disiplinli-yapılaşma (yöntem-felsefesi-akademik-zemini, akademik-disiplin-formülasyonu) yan-yana-yapısal-zeminde dışsalcı-akademik-yan da işlenir (cemiyet-disipliner-akademik-cemiyet-mimari-zincirin akademik-zemini, kültürel-coğrafi-yan-yapılaşma). Halka için kritik-Türkçe-yan-zemini: 1942 Aydın Sayılı-Harvard-Sarton-doktora-tez-danışmanlık-vakası → 1952 Ankara DTCF Bilim Tarihi Kürsüsü-kuruluş — Türkiye-bilim-tarihçilik-akademik-zincirin yapısal-yan-zemini.
• Gavroglu #20 (Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek) — ELEŞTİREL-EKLEMLENME: Gavroglu’nun ‘eleştirel-eklemlenme’ tezi içselci ile dışsalcı yöntemlerin akademik-uzlaştırılmasını önerir; Koyré’nin 1931 Hessen-Marksist-tezini ‘akademik-yetersiz’ bulması Gavroglu’nun konumunun zıttıdır. Gavroglu turunda Halka’nın simetrik dissalci-tarihyazimi atomiğinin açılması doğal olur.

Atomik graf değeri: İçselci tarihyazımı, Halka’nın ilk meta-kavram atomiği olarak akademik-yöntemsel-tartışmanın somutlaştığı yerdir. Halka’nın çoklu-pencere-yaklaşımının metodolojik-kayıt-altı: bir kitabı okurken yöntemsel-yönelimi (içselci/dışsalcı/karışık) görünür-tutmak Halka’nın akademik-disiplinidir, ve bu atomik bu disiplinin somut-formülasyonudur. Halka 4. dönem-okumasının her bir kitabı bu eksende konumlandırılacaktır; karşıt-kutup dissalci-tarihyazimi atomiği özellikle Gavroglu #20 turunda eklendiğinde meta-kavram çift-atomiği tamamlanır ve Halka’nın bilim-tarihçilik-yöntem-haritasının görünür-zemini bütünleşir.