Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek

Analitik özet

Atomik özet — Halka müfredatında geçer

Kostas Gavroğlu’nun Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek eseri (Türkçe baskı: İletişim Yayınları, 1. Baskı 2006, İstanbul, 1000 adet; çev. Ari Çokona Yunancadan; özgün Yunanca Το Παρελθον των Επιστημών ως Ιστορία 2004 dolayları; Önsöz: Gürol Irzık-Boğaziçi-Felsefe-Bölümü; Sunuş: Gavroglu-kendisi; ISBN 978-975-05-0415-0; Tarih Dizisi 39, İletişim 1160; 303 sayfa, 8 bölüm; 2. Baskı 2020 İletişim Yayınları yenilendi) Halka grup-okumasının 4. dönem (Karşılaştırmalı Sentezler / Modern Bilim ve Bilim Tarihçiliği akademik-yan-konum) müfredatının 20. ve üçüncü-vakasıdır. Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-zincirin (Kuhn #18 → Sarton #19 → Gavroglu #20 → Ronan #21) akademik-eleştirel-eklemlenme-rafinasyon-vakasının disiplinli somutlaşmasıdır.

Kitabın akademik-konumlanması

Gavroglu’nun akademik-konumlamasının merkez-yan’ı bilim-tarihçilik-akademik-disiplinin akademik-meta-yöntem-felsefe-yapılaşmasında eleştirel-eklemlenme-rafinasyon-konumudur: bilim-tarihçilik-akademik-yöntem-zincirin içselci × dışsalcı akademik-iki-kanonik-kutbu (Koyré-içselci × Hessen-Marksist-dışsalcı) arasındaki yapısal-iç-tartışmasının disiplinli akademik-yan-yana-yapılaştırılmasının akademik-rafinasyon-konumu (claim-002 metodolojik_tez ana-formülasyon). Yöntem-eksende mixed-konum-baskınlığında durur — eleştirel-eklemlenme-tezi içselci × dışsalcı yan-yana-yapısal-zeminde Kuhn-akademik-mirasçı-zincirinde akademik-meta-rafinasyon yapılaştırır.

Coğrafi-eksende noteurocentric-but-comparative-konum-baskınlığında durur. Gavroglu’nun ‘merkez-çevre yapılaşması’ akademik-merkez-tezsel-formülasyonu (Gürol Irzık önsöz s.10) Halka 1.-2. dönem-Doğu-bilim-akademik-zincirin (Hobson #4, Sezgin #9, Lyons #6, Pedersen #7, Berkey #11, Gutas #11, Starr #6) anti-Eurocentric-akademik-konumlamasının disiplinli akademik-meta-yöntemsel-yan’ıdır.

Yapısal-akademik-tez

Kitabın omurga-tezi (claim-001 ana_tez) bilim-tarihçilik akademik-disiplinin üç-evreli akademik-mimaride somutlaşır tezidir: (1) ilk-dönem (~1880-1930) pozitivist-vakanüvislik (Tannery + Duhem + Sarton, ortak Comte-pozitivist-zincir); (2) ikinci-dönem (~1930-1960) sosyolojik-yaklaşımlar (Merton, Zilsel, Hessen, Bernal) + Koyré-içselci-konum yan-yana; (3) üçüncü-dönem (~1960+) akademik-disiplinli-bilişsel-kimlik-oluşma-süreci (Kuhn-merkez-vakası).

İkinci-omurga-tez (claim-002 metodolojik_tez) eleştirel-eklemlenme-tezsel-formülasyonudur: içselci × dışsalcı bilim-tarihçilik-akademik-yöntem-zincirin disiplinli yan-yana-yapılaştırılmasının akademik-rafinasyon-konumu — ne saf-içselci (Koyré-akademik-konumlaması yapısal-yetersiz, çünkü bilim-camiasının sosyo-ekonomik-kurumsal-bağlamlarını yan-faktör konumuna iter) ne saf-dışsalcı (Hessen-Marksist-tezi yapısal-yetersiz, çünkü bilimsel-içerik-akademik-iç-disiplinli-yapılaşmasını sosyo-ekonomik-bağlamların doğrudan-yansıması olarak yapılaştırır). Kuhn-akademik-mirasçı-zincirinde akademik-eklemlenme-disiplini akademik-meta-rafinasyonun yapısal yan-yapılaşması.

Üçüncü-omurga-tez (claim-003 yorumsal_sentez) anakronizm-akademik-yan-eleştirisidir (Bölüm 2 ‘Anakronik Yaklaşımın Çıkmazları’ s.~88): bugünün bilim-akademik-disiplinli-yapısal-yan’ından geçmişin bilim-akademik-yapılaşmasını okumak akademik-disiplinli-yan-engel-vakasıdır. Halka 3. dönem-Wootton #17 Bilimin İcadı tarihçi-disiplinli-derinlik-yenidoğuş-vakasının akademik-pre-zemini.

Bölüm 1 üç-evreli akademik-mimari — Halka için yapısal-anatomi-bölümü

Gavroglu’nun Bölüm 1’i (‘Bilim Tarihi’nin Tarihine İlişkin Notlar’ s.21+) Halka için yapısal-merkez-anatomi-bölümüdür. Bölüm 1’in iç-yapı-mimarisi:

Açılış-formülasyonu — mit-kategorileri:

• Zararsız mitler: Arşimed-Roma-donanması, Galile-Pisa-kulesi, Newton-elma — bilim-zincirin akademik-anekdot-zincirinin yan-vakaları.
• Zararlı mitler: Ortaçağ-karanlık-dönem, Galile-bilim-din-çatışması, Hıristiyan-çalışkanlığı vs Arap-tembelliği — Halka için yapısal-yan: Halka 1.-2. dönem-Doğu-bilim-zincirin ve Halka 3. dönem-Bilim-Devrimi-zincirin akademik-eleştiri-yan-zemini.
• Tarihçi mitleri: ilk-bilim-tarihçilerinin Comte-pozitivist-zincirden ürettikleri akademik-meta-mitler.

İlk Dönem (~1880-1930) — pozitivist-vakanüvislik:

• Paul Tannery (1843-1904) alt-bölümü ‘Antikite Matematiğinin Harika Dünyası’ (s.~38). Tannery: École Polytechnique (1860), antikite-matematik-tarihi-akademik-uzmanlık. Sarton’un sözü (1931): ‘O, bilim tarihinin gerçek bir havarisiydi ve bu alanda Auguste Comte’un doğrudan ilk ardılı oldu.’
• Pierre Duhem (1861-1916) alt-bölümü ‘Ortaçağ, Ortaçağ Değildi’ (s.~43). Duhem: Lille-Bordeaux-Üniversitesi-akademik-zincir, Système du Monde 10 cilt (1913+), ‘karanlık çağlar terimini yeniden tanımlamayı başaran ilk bilim tarihçisi’.
• George Sarton (1884-1956) alt-bölümü ‘Ülküler Peşinde Koşmayı Meslek Edinmek’ (s.~48). Sarton-Halka #19-omurga ana-vakası: 1913 Isis + 1924 History of Science Society + Introduction to the History of Science 5-cilt (1927-1948).

İkinci Dönem (~1930-1960) — yöntem-genişlemesi:

• ‘Sosyolojik Yaklaşımlar: Merton, Zilsel, Hessen, Bernal’ alt-bölümü (s.~53):
  • Robert Merton (1911-2003): 1935 doktora, Science, Technology and Society in Seventeenth-Century England (1938) — ‘bilim ve püritanizm’-tezi, Max Weber-akademik-mirasçı-zincir.
  • Edgar Zilsel (1891-1944): Frankfurt-Okulu-temsilcisi, 1941-1942 The Sociological Roots of Science-akademik-zincir.
  • Boris Hessen (1893-1936): 1931 II. Uluslararası Bilim Tarihi Kongresi (Londra) bildirisi The Social and Economic Roots of Newton’s Principia — Marksist-dışsalcı-tezsel-akademik-mimar.
  • J. D. Bernal: İngiliz-Marksist-bilim-sosyolojisi-akademik-zincir.
• ‘Alexandre Koyré (1892-1964): Bilim Tarihinin Fikirler Tarihi Olarak Ele Alınması’ alt-bölümü (s.~58): Études Galiléennes (1939). Koyré-içselci-akademik-konumlamasının kanonik-formülasyonu: ‘yeni fikirlerin rakipleri Kilise ile batıl inançlar değildi; alışkanlık, olağan mantık ve bilim insanlarının kendi teorik düşüncelerine bağlı kalmaları yüzünden düştükleri yanlışlar.’

Üçüncü Dönem (~1960+) — akademik-disiplinli-bilişsel-kimlik:

• ‘Tarihçiler, Bilim İnsanları ve Bilim Tarihçileri: Bilim Tarihini Meslek Edinebilmenin Önkoşulları’ alt-bölümü (s.~68). Üçüncü-dönemin merkez-vakası Bölüm 7’de Kuhn-akademik-konumlamasıdır.

Bölüm 7 Kuhn-merkez-vakası — Halka için yapısal-merkez-bölüm

Bölüm 7 (‘Son Derece Yararlı Bir Tarih Yazıcılığı Kategorisi: Bilimsel Pratik’ s.221+) doğrudan ‘Thomas Kuhn’un Bilimsel Devrimlerin Yapısı kitabı’ alt-bölümüyle açılır. Halka için Kuhn-Gavroglu yan-yan-okuma-merkez-zemini:

Gavroglu’nun Kuhn-formülasyonu (s.~222):

• ‘Kuhn’un eseri, daha 1950’lerden beri görülmeye başlayan pozitivist eleştirilerin semeresidir.’
• ‘Kuhn’la birlikte, bilim çeşitli dış etkenlerden bağımsızlaşarak tarihsel özgünlüğüne kavuştu.’
• ‘O zamana kadar bilim tarihinin önemli tartışma konusu olan bilimlerin evrimini sadece dış ya da sadece iç nedenlerin mi belirlediği sorunsalı anlamını yitirdi.’
• ‘Kuhn’un eseri, sorunsalın yönünü değiştirerek dikkatimizi bilim camiasının gündelik pratiklerine odaklamamızı sağladı.’
• ‘Bilim felsefesinde ise mantıksal pozitivizmin tahakkümünü kırarak, gerçek kavramının yeniden tanımlanabilmesini olanaklı kıldı.’

Bu disiplinli yan-formülasyon Gavroglu’nun eleştirel-eklemlenme-tezsel-mimarinin akademik-mirasçı-zemini Kuhn-akademik-yapılaştırmasıdır. Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-zincirin akademik-eleştirel-konum-rafinasyon-vakası.

Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-zincirin Gavroglu-konum-yapısal-vakası

Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-zincirin yapısal-anatomisi:

• #18 Kuhn (1962/1969 Bilimsel Devrimlerin Yapısı) — paradigma-değişim-meta-felsefe-yapılaşması, Halka 4. dönem-akademik-açılış-vakası
• #19 Sarton (1916-1956 Bilim Tarihinde Yöntem) — bilim-tarihçilik-akademik-disiplin-formülasyon, ikinci-vaka
• #20 Gavroglu (2004/2006 Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek) — eleştirel-eklemlenme-tezi, akademik-eleştirel-konum-rafinasyon-vakası (BU)
• #21 Ronan (planlanan) — panoramik-bilim-kültür-anlatımının yapısal-kapanışı

Kritik-yapısal-uyum-vakası: Gavroglu’nun Bölüm 1 üç-evreli-akademik-mimari-formülasyonu Halka 4. dönem-müfredat-tasarımının yapısal-anatomisiyle doğrudan-yapısal-uyum içindedir:

• Sarton (Halka #19) = Gavroglu’nun ilk-dönem-akademik-zincirin merkez-figürü
• Koyré (Ek #22) = Gavroglu’nun ikinci-dönem-içselci-akademik-mirasçısı
• Kuhn (Halka #18) = Gavroglu’nun üçüncü-dönem-akademik-disiplinli-bilişsel-kimlik-yapılaşmasının merkez-vakası

Yani Gavroglu Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-zincirin yapısal-akademik-meta-formülasyon-vakası — kendinden önceki Halka #18 + #19 + Ek #22 zincir-konumlarının disiplinli akademik-eklemlenme-zemininin somutlaşması.

Türkçe-Gavroglu-akademik-zincir-vakası — Halka-yan-zemini

Halka için kritik-merkez-yan-vaka: bu kitap özgün-Yunanca’dan dünyada ilk olarak Türkçeye çevrildi (1. Baskı 2006). Gürol Irzık önsöz (s.7): ‘Böyle bir kitabın tüm dünya dillerinden önce Türkçe’ye çevrilmesi gurur vericidir.’ Bu Türkçe-akademik-Halka-yan-zemini Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-zincirin Türkçe-yansıma-akademik-vakasının yapısal-disiplinli-açılış-momentidir.

Türkçe-akademik-zincir-konum-zemini (Sarton-Halka #19 + Gavroglu-Halka #20):

• 1995 Sarton, Antik Bilim ve Modern Uygarlık (Melek Dosay-Remzi Demir, Gündoğan Yayınları) — Türkçe-Sarton-akademik-zincir-açılış-momenti
• 1997 Sarton, Bilim Tarihinde Yöntem (Doruk, kolektif-çevirmen) — Halka v0.24 PDF-temsil-edilen-baskı
• 2006 Gavroglu, Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek (Ari Çokona, İletişim Yayınları) — Halka v0.25 PDF-temsil-edilen-baskı (BU), dünya’nın ilk Türkçe-bilim-tarihçilik-yazımı-meta-disiplin-vakası
• 2020 Sarton, Bilim Tarihi Araştırmalarında Yöntem (Muhayyel, yenilenen 2. baskı) — 25-yıllık akademik-Türkçe-Sarton-yenilenmiş-zincir
• 2020 Gavroglu, Bilimlerin Geçmişinden Tarih Üretmek (İletişim 2. Baskı) — Halka v0.25 yan-baskı-zinciri

Bu zincir Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-zincirin Türkçe-yansıma-akademik-vakasıdır. Gürol Irzık önsöz-pedagojik-formülasyonu (s.10): ‘Bu yönüyle Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi bilim tarihçilerinin Gavroglu’nun çalışmalarından öğrenecekleri çok şey olduğunu düşünüyorum’ — Türkiye-bilim-tarihçilik-akademik-zincirinin Gavroglu-akademik-mirasçı-yan-zemininin disiplinli akademik-yan-konumlaması.

Halka grup-okuması — pedagojik-yapı

Halka grup-okumasında 5-6 oturum tavsiye edilir (her oturum yaklaşık 35-50 sayfa):

• Birinci oturum: Önsöz (Gürol Irzık s.7-11) + Sunuş (Gavroglu s.13-19) + Bölüm 1: “Bilim Tarihi”nin Tarihine İlişkin Notlar (s.21-73) — kitabın akademik-merkez-anatomi-bölümü, üç-evreli akademik-mimari-formülasyonu, Tannery-Duhem-Sarton ilk-dönem + Merton-Zilsel-Hessen-Bernal ikinci-dönem-sosyolojik + Koyré ikinci-dönem-içselci + üçüncü-dönem-akademik-disiplinli-bilişsel-kimlik (claim-001 ana-formülasyon).
• İkinci oturum: Bölüm 2 (Bilim Tarihçileri ve Yanıtlamaya Çalıştıkları Sorular s.75-121) + Bölüm 3 (Tarih: Tarihçilerin Belgelerle Buluşması s.123-159) — Anakronizm-akademik-yan-eleştirisi (claim-003) + tarihçi-belge-akademik-pratik-vakası (claim-004) + Galile-1616 + Newton-simya-elyazmaları-akademik-vakaları.
• Üçüncü oturum: Bölüm 4 (Geçmişin Yeniden Oluşturulması s.161-181) + Bölüm 5 (Tarih Yazıcılığı Açısından Hayırlı Bir Tarih Problemi: Öncelik s.183-197) — bilim-tarihçilik-akademik-meta-yöntem-felsefe-zemini + Kopernik-Sisamlı-Aristarkhos-akademik-zincir-yan’ı.
• Dördüncü oturum: Bölüm 6 (Bilim Camiası: Meşrulaştırma Süreci, Tartışmalar, Fikir Birliğine Varmalar s.199-219) — bilim-camiası-akademik-meşrulaştırma-süreci, Lavoisier-çağdaş-kimyayı-kurması-akademik-vakası (claim-005), Kuhn-paradigma-cemiyet-disipliner-akademik-zincirin Gavroglu-akademik-mirasçı-rafinasyonu.
• Beşinci oturum: Bölüm 7 (Son Derece Yararlı Bir Tarih Yazıcılığı Kategorisi: Bilimsel Pratik s.221-239) — Halka için yapısal-merkez-bölüm, doğrudan-Kuhn-merkez-vakası (claim-002 ana-formülasyon-zemini), eleştirel-eklemlenme-tezsel-mimarinin akademik-disiplinli-pre-zemini Kuhn-akademik-yapılaştırması.
• Altıncı oturum: Bölüm 8 (Sosyal İnşacılığın Bazı Boyutları Üzerine Yorumlar s.241-267) — Edinburgh Strong Programme + Shapin-Schaffer akademik-zincirin Gavroglu-akademik-eleştirel-pozisyonun disiplinli akademik-yan-yapılaşması.

Atomik graf-değeri — Halka

Bu kitap atomiği Halka cross-ref ağında 3-tematik-tamamlayıcı, 1-kısmen-çelişir, 3-uyumlu olmak üzere 7 kitap-kitap-bağ-açılımı sunar (Kuhn-tematik-tamamlayıcı + Sarton-tematik-tamamlayıcı + Wootton-uyumlu + Koyré-kısmen-çelişir + Sezgin-uyumlu + Hobson-uyumlu); 10 kişi atomiği (Kostas Gavroğlu yazar, Gürol Irzık önsöz-yazarı, Ari Çokona çevirmen, Thomas Kuhn üçüncü-dönem-merkez-figür, George Sarton ilk-dönem-merkez-figür, Pierre Duhem ilk-dönem-merkez-figür, Paul Tannery ilk-dönem-açılış-figür, Alexandre Koyré ikinci-dönem-merkez-figür, Boris Hessen ikinci-dönem-sosyolojik-merkez-figür, Robert Merton ikinci-dönem-sosyolojik-yan-figür), 1 yer atomiği (Harvard-Cambridge çoklu-vaka-zemini) ve 6 kavram atomiği (3 yeni: elestirel-eklemlenme-tezi, dissalci-tarihyazimi simetrik-zorunlu-açılış, bilim-tarihciligi-uc-evreli-akademik-mimari + 3 mevcut: icselci-tarihyazimi, anti-whig-tarihcilik-disiplini, bilim-tarihcilik-akademik-meta-disiplin) ile etki-ağına bağlanır.

Halka 4. dönem-akademik-meta-yöntem-felsefe-zincirin (Karşılaştırmalı Sentezler / Modern Bilim ve Bilim Tarihçiliği) akademik-eleştirel-eklemlenme-rafinasyon-vakasının somutlaşmasıdır ve Halka #18 Kuhn-açılış-vakası + #19 Sarton-disiplin-formülasyon-vakasının ardından akademik-eleştirel-rafinasyon-yan’ında üçüncü-vaka-akademik-yapılaşmasıdır. Halka için yapısal-yan-vurgu: Gavroglu’nun Bölüm 1 üç-evreli-akademik-mimari-formülasyonu Halka 4. dönem-müfredat-tasarımının yapısal-anatomisiyle doğrudan-yapısal-uyum içindedir — Halka grup-okumasının akademik-meta-pedagojik-yan’ında bu yapısal-uyum-vakası kritik-disiplinli yan-okunur.