Newton'un Simya Emeği

Atomik özet

Newton’un simya emeği, Halka #12 Gleick-Newton turunun figür-kanonu-tartışma kavramıdır ve Bilim Devrimi’nin akademik-figürünün çift-yüzlü konumunu somutlaştırır. Halka’nın 3. dönem-figür-merkezli müfredat-tasarımı (Gleick-Newton, Wulf-Humboldt, Isaacson-Franklin/Einstein) bilim-figürlerinin biyografik-derinliğini bilim-tarihinin kurumsal-akademik-konumlamasının önüne çıkarır; bu çerçevede Newton’un simya emeği kavramı, tek-yüzlü “Aydınlanma’nın akademik-aklı” mitolojisinin akademik-disiplin-eleştirisinin somut-kavram-vakasıdır.

Tarihsel arka plan: 17. yüzyıl simyasının akademik-konumu. 17. yüzyılda “alchemy” (simya) ve “chemistry” (kimya) kavramları arasındaki modern-disipliner-ayrım henüz oluşmamıştır. Boyle’un The Sceptical Chymist (1661) eseri tam-da bu ayrımın akademik-içsel-tartışmasıdır: Boyle simyacıların gizli-allegorik-dilini eleştirir, ölçülmüş-deneysel-kimya-pratiği önerir, ama simyanın temel-amaçlarından (özellikle metallerin transmutasyonu = baz-metallerden altın-üretme arayışı) tam-olarak vazgeçmez. Vicar John Gaule 1652’de yazdığı eserde simyayı “aldatıcı, doymak-bilmez, hile-büyüsü” olarak tanımlar ama bu uygulamayı chymistry adıyla anar; modern “kimya” kavramının disipliner-ayrılma süreci 18. yüzyıl sonu (Lavoisier sonrası kimya-devrimi) zamanlamasına denk gelir. Halka çerçevesinde Newton’un simya-emeği bu disipliner-belirsizlik döneminde yer alır; “simya” ile “kimya” yan-yana, iç-içe akademik-pratiklerdir.

Newton’un simya-emeğinin envanteri. Newton 1668 sonrası Cambridge Trinity College’da aldığı oda-tahsisi ile birlikte odasının yanındaki bir küçük-yapıyı (bahçe-laboratuvarı) simya-emeğine ayırır. Gleick (Bölüm 9 “All Things Are Corruptible”) bu bahçe-laboratuvarının Westfall ve Newton-tarihçilerinin yeniden-yapılandırmalarını detaylı işler: Newton özel-baca inşa ettirir, simya-fırınlarını korur, civa, kükürt, antimon, kurşun, gümüş, altın, gümüş-asetat (aqua fortis), tartar-tuzu, beyaz-kurşun gibi malzemeleri biriktirir. Newton’un yardımcısı Humphrey Newton (akraba değil, sadece soy-isim) 1685-1690 yıllarında Newton’un simya-emek-rutinini şöyle anlatır: “İlkbahar ve sonbahar başlangıcında, ateş 6 hafta süreyle laboratuvarda neredeyse hiç sönmezdi; kim üst üste 6 hafta nöbet tutardı bilmem ama Newton tutardı; bütün gece bir yandan bir yandan bir-deneye katılırdı, sonra bir başkasını yapardı; ama ne işlediğini bilen sadece kendisiydi.” Newton-arşivinden günümüze kalan simya-elyazmaları bir-milyon kelime civarındadır (Westfall’ın hesabı); bu Principia (~250,000 kelime) ile Opticks (~150,000 kelime) toplamından kat-kat fazladır.

Heretik-teoloji bağı: “Jeova sanctus unus” pseudonimi. Newton’un simya-emeği yalnızca kimyasal-pratik değil, hermetik-teolojik bir akademik-arayış olarak da işler. Gleick’in (Bölüm 9) vurguladığı kanonik-anekdotu: Newton kendisine Jeova sanctus unus (Latince “tek-kutsal-Yehova”) pseudonimi seçer; bu, Isaacus Neuutonus’un harf-anagramıdır. Bu pseudonim Newton’un anti-Trinitarian teolojik-konumuna (İsa’nın Tanrı’yla aynı-tözden olmadığı; Tanrı’nın tek-Tek-Kutsal Yehova olduğu, Hıristiyan-Üçleme öğretisinin Konstantin-sonrası tahrifat olduğu) somut-akademik-bağ taşır. Newton bu konumunu Cambridge Trinity College fellowship-yemini (1667 Anglikan-Trinitarian inanç-yemini) ile çelişir; Newton 1675’te ordained-papazlık-zorunluluğundan kralın özel-affı ile (Lucasian Chair’inin akademik-statüsü gerekçesiyle) muaf-tutulur. Halka için akademik-konum: Newton’un simya-emeği matematiksel-akademik-figürün arkasındaki gizli-hermetik-arayışın somut-örneğidir; “modern-bilimin başmimarı” niteleyicisi ile “son-büyük-simyacı” niteleyicisi Newton-figüründe iç-içedir.

Westfall ve Gleick’in akademik-konumlaması. Newton’un simya-emeğinin akademik-konumu modern bilim-tarihçiliğinde 20. yüzyıl ortasında akademik-tartışmaya açıldı. Newton-arşivlerinin 1936 Sotheby’s müzayedesinde dağıtılması (Newton-mirasçısı Lord Lymington koleksiyonun büyük-bölümünü sattı) ve John Maynard Keynes’in (ünlü ekonomist) simya-elyazmalarının önemli-bölümünü satın-alarak Cambridge Trinity College’ın King’s College kütüphanesine bağışlaması bu açılışın anchor-momenti. Keynes 1942’de Royal Society’de yaptığı “Newton, the Man” konuşmasında ünlü-yargısını koyar: “Newton akıl-çağının ilk-figürü değil, son-büyücüydü, son Babillinin, son Sümerlinin… 10,000 yıl önce başlayan görkemli zihinsel-mirasın son-büyük zihni.” (Keynes 1947). Westfall Never at Rest (1980) Newton’un simya-emeğinin akademik-monografisini sunar: simya-elyazmalarının kataloğu, kronolojik-sıralaması, simyacı-çevreyle akademik-temaslar, simya-pratiğinin Principia-mekaniği ile içsel-bağlantıları (özellikle Newton’un “kuvvet” kavramının simyada “vis activa” gibi gizli-aktivite kavramından beslenmesi). Gleick (Bölüm 9) Westfall’ın akademik-monografi-anatomisini popüler-akademik-anlatıya çevirir: Newton’un civa-zehirlenmesi olasılığı (Newton’un civa-buharına maruz kaldığı 1693 Eylül’ündeki “büyük-bunalım”), Mr. F. ve W.S. gibi gizli-simya-temaslarının akademik-anonimliği, Newton’un kimsenin yayımlamadığı binlerce sayfa simya-elyazmasını ölünceye kadar elinde tuttuğu — ölümünden sonra bile uzun-süre yayımlanmadığı.

Halka için kritik: rasyonel-bilim ile gizli-bilim’in akademik-figür-içselliği. Halka 3. dönem-okumasının figür-merkezli müfredat-tasarımı (Newton-Humboldt-Franklin-Einstein zinciri) Aydınlanma’nın akademik-mitolojisinin (Diderot-Voltaire’in Newton-figürü-kanonu) tek-yüzlü-rasyonel-figür anlatısının arkasındaki çift-yüzlü-akademik-gerçekliği gösterir. Newton’un simya-emeği bu çift-yüzlü-akademik-gerçekliğin somut-kavram-vakasıdır: matematiksel-mekanik-figürü ile gizli-hermetik-arayışçı-figürü aynı-Newton’da iç-içedir, modern-disipliner-ayrımın henüz oluşmadığı 17. yüzyıl-akademik-zemininde bu iç-içelik kişisel-tutarsızlık değil, akademik-pratik-zemininin çağ-yapısıdır. Halka çerçevesinde bu, Koyré’nin (Halka ek #22) işlediği “akademik-zaman-yapısının çağsallığı” kavramının Newton-vakasındaki somutlaşmasıdır. Wootton’ın (Halka #17) revizyonist okumasında bu çift-yüzlülük figür-merkezli akademik-anlatının yapısal-eleştirisinin temel-noktası olur: tek-rasyonel-figür-anlatısı 19. yüzyıl pozitivist bilim-tarihçiliğinin retroaktif-projeksiyonudur, 17. yüzyıl-akademik-pratik gerçekliği daha-karışıktır.

Halka müfredatında geçer

Newton’un simya emeği, Halka’nın atomik-atlasında v0.16 turuyla açılan kavramdır:

• Gleick-Newton #12 (Halka 3. dönem-açılışı, MERKEZ-AÇILIŞ): Gleick’in biyografi-anlatısının çift-yüzlü-figür-omurgası. Bölüm 9 “All Things Are Corruptible” Newton’un Trinity College bahçe-laboratuvarı, simya-emek-rutini, Boyle ile akademik-temas, Mr. F. ve W.S. pseudonim simyacı-çevre, Newton’un Jeova sanctus unus pseudonimi ve heretik-teolojik konum. Halka grup-okumasında Bölüm 9’un ayrı-yoğun-tartışma oturumu önerilir.

İleri-cross-ref (Halka 3.-4. dönem hazırlığı):

• Westfall #15 (Modern Bilimin Oluşumu): Westfall’ın Never at Rest (1980) Newton-simya-emeğinin kanonik-monografisidir; Halka #15 turunda simya kavramı 2-kitap düğüme yükselir. Westfall Never at Rest eserinin Newton-akademik-figürünü kanonikleştiren-yan kadar rasyonel-bilim-mitinin akademik-eleştirisi yanı da Halka için pedagojik-değerli.

• Wootton #17 (Bilimin İcadı): Wootton’ın revizyonist okumasında simya-kimya-tıp-Hermetic-felsefe akademik-iç-içeliği 17. yüzyıl Avrupa-bilimsel-pratiğinin yapısal-mimarisi olarak işlenir; Newton-figüründeki çift-yüzlülük bu yapısal-mimarinin tipik-vakasıdır.

Boyle ile akademik-temas: Newton’un simya-temaslarının akademik-merkez-figürü Robert Boyle’dur. Boyle 1675’te Royal Society toplantısında Newton ile şahsen tanıştı (Newton’un Royal Society’ye ilk-fiziksel-katılımı); akademik-yazışmaları 1670’ler-1680’ler boyunca süreklilik gösterdi. Boyle’un 1691 ölümü Newton’un akademik-simya-temaslarının önemli-merkezini kaybettirdi; Newton ölümünden sonra Boyle’un simya-elyazmalarına erişim sağladı (Mint-mirasçısı John Locke aracılığıyla).

Halka #15 Westfall Modern Bilimin Oluşumu (1971) ve Never at Rest (1980) — akademik-derinlik-disiplinin somutlaşması (v0.19+): Newton-simya-akademik-emek-zincirinin akademik-derinlik-disiplinde-işlenmesi Westfall’ın Never at Rest: A Biography of Isaac Newton (Cambridge UP, 1980) — Newton-akademik-biyografi-disiplinin altın-standart-vakası, 900+ sayfa, 1981 Pfizer Award — eserinde somutlaşır. Westfall Construction (1971, Halka #15 Türkçe-edisyon TÜBİTAK 1994) Önsöz’ünde kendi-akademik-konum-yöneliminin akademik-zeminini sunar: Frances Yates’in Giordano Bruno and the Hermetic Tradition (1964) akademik-zincir-etkisinin kabul-edilmesi, akademik-iç-revizyon-niyetinin (‘Hermesçi geleneğe daha geniş yer verirdim’) akademik-konum-vurgusunun somutlaşması. Bu akademik-konum-yönelimi Never at Rest’te Newton-simya-akademik-emek-zincirin akademik-derinlik-disiplinde-işlenmesinin akademik-yapısal-zeminidir; Newton’un Cambridge-Trinity-College akademik-emek-zincirinde simya-akademik-disiplinine ayırdığı uzun-yıllar Westfall’ın akademik-otorite-konumunda akademik-derinlik-disiplin-vakası olarak işlenir. Halka 3. dönem-akademik-figür-zincirin Westfall-akademik-derinlik-okumasında çift-yüzlü-Newton-akademik-figürün gizli-yan’ının akademik-disiplinli-anlamlandırma-vakasının somutlaşması.

Atomik graf değeri: Newton’un simya emeği, Halka’nın çoklu-pencere-yaklaşımında akademik-figür-içselliğinin çift-yüzlülüğü atomudur. Aydınlanma-Newton-mitolojisinin tek-yüzlü-rasyonel-figür anlatısı ile akademik-pratik gerçekliğinin çift-yüzlülüğü Halka çerçevesinde test edilir; bu test Halka 3. dönem’in figür-merkezli müfredat-tasarımının pedagojik-meşrulaştırma noktasıdır — figürlerin biyografik-derinliği akademik-pratik-zeminin çağ-yapısını ortaya çıkardığı için figür-merkezli okuma akademik-meşrudur.