Aristoteles

Atomik özet

Aristoteles, Halka’nın atomik-atlasında v0.15 turuyla açılan ilk antik-figür atomiğidir ve konumu olağanüstü çok-katmanlıdır: o, Halka’nın 1. dönem’inden 3. dönem’in ortasına kadar farklı kitapların geri-plan-figürü olarak bulunmasına rağmen, atomik-dosya ancak Koyré’nin Cilt 1’in #2 makalesi “Ortaçağ Felsefesinde Aristotelesçilik ile Platonculuk” üzerinden somut-merkezi haline geldiği için açıldı. Bu, Halka’nın “atomik atlasta önce kitap-bağlantılı somut-merkezi olunmadıkça atomik açılmaz” disiplinine uygun bir gecikmedir.

Aristoteles’in tarihsel-akademik trajektorisi. M.Ö. 384’te Stagira’da (Makedonya, Khalkidiki) doğdu (babası Nikomakhos Makedonya kralı II. Amyntas’ın hekimi). M.Ö. 367’de 17 yaşında Atina’ya geldi ve Platon’un Akademisi’ne katıldı; 20 yıl boyunca (M.Ö. 367-347) Akademi’de önce öğrenci sonra hoca olarak kaldı. Platon’un 347’de ölümünden sonra Akademi’nin başkanlığına Speusippos seçilince (Aristoteles’in “Atina’da yabancı, Makedonya’ya bağlı” konumu engel teşkil etti) Atina’dan ayrıldı. M.Ö. 347-343 arasında Assos (Aiolis bölgesi, Tiran Hermias’ın sarayı) ve Lesbos (Mytilene)‘da çalıştı; 343-340 arasında Pella’da Makedon sarayında Büyük İskender’in hocası oldu. M.Ö. 335’te İskender’in Asya seferinin desteğiyle Atina’ya döndü ve Lykeion’u kurdu. M.Ö. 323’te İskender’in ölümü ardından Atina’da anti-Makedonya tepkisinden kaçarak Khalkis’e (Eğriboz Adası) gitti, ertesi yıl orada öldü.

Aristoteles’in çoklu-katmanlı kanonik konumu. Aristoteles batı felsefesinin tek-figür-rekoru (Whitehead’in Process and Reality’sinde Platon için söylenen “tüm batı felsefesi Platon’a düşülen dipnotlardır” cümlesinin tartışmalı eşdeğeri Aristoteles için de söylenir): mantık-metafizik-fizik-biyoloji-etik-siyaset-estetik gibi 7-8 felsefi disiplinde sistematik temel-metin yazmış; Yunan-Süryânice-Arapça-Latince-İbranice-Modern Avrupa dilleri zincirinde 2400 yıl kanonik kalmış. Halka için Aristoteles’in özgün-değeri bu uzun-zincir-kanonikliğin hangi Halka-kitabıyla hangi tarihsel-anına denk geldiğini görmektir:

İlk olarak 9.-10. yy Bağdat çeviri-hareketi Aristoteles’in 38 eserini Süryânice-Arapça’ya kazandırır (Hunayn b. İshak ve oğlu İshak b. Hunayn’ın çeviri-disiplini). Halka’nın hunayn-ibn-ishaq atomiği ve Gutas #10 (Yunanca Düşünce, Arapça Kültür) bu çeviri-hareketinin politik-ideolojik motivasyonlarını işler — Aristoteles bu hareketin birinci-derece-merkez-müellifidir. Daha sonra 10.-12. yy İslam felsefesi (Fârâbî İhsâü’l-Ulûm, İbn Sînâ Şifâ, İbn Rüşd Tehâfütü’t-Tehâfüt ve Aristoteles şerhleri) Aristoteles-felsefesini İslamî-teolojik çerçeveye uyarlar. Halka için bu, Aristoteles’in İslam-bilim-felsefe geleneğinin omurgası olarak konumlanması demektir. Sonra 12.-14. yy Latin Avrupa İbn Rüşd’ün Aristoteles-şerhleri üzerinden Aristoteles’i yeniden-keşfeder (Adelard, Gerard of Cremona çevirileri Toledo’da, Latin İbn Rüşdcülüğü Paris-Padova üniversitelerinde, Albertus Magnus ve Aquinolu Thomas’ın felsefi sentezi). Halka’nın Lyons #9 atomiği bu zinciri popüler-anlatı tonunda işler. Son olarak 14.-17. yy Padova Aristotelesçiliği Cremonini-Pomponazzi-Zabarella ekseninde devam eder; tam da bu Padova-ortamında Galileo (1592-1610) matematik kürsüsü hocası olur ve Aristoteles karşıtı matematiksel-Platonik fizik projesini geliştirir. Koyré’nin Cilt 1’in #2 makalesi tam bu zincirin felsefi-tarih analizidir.

Galileo’nun karşı-aldığı düşman-figür. Halka için Aristoteles’in Koyré-merkezli okumasının öz-tezi şudur: Aristoteles antik dünyada büyük-felsefi-figürdür, ama Erken-Modern Avrupa’da onun adını taşıyan skolastik-Aristotelesçilik (özellikle Padova ekolü) Bilim Devrimi’nin doğrudan-akademik-engelidir. Galileo’nun Diyalog (1632) eserinde Simplicio adlı Aristotelesçi karakter (kibarca ya da satirik olarak) yenilen-pozisyonu temsil eder; Galileo’nun zihin-deneyleri (sürtünmesiz eğik düzlem, vakumda serbest düşme) Aristoteles’in niteliksel-fizik aksiyomlarını niceliksel-Platonik aksiyomlarla yenilemiştir. Koyré’nin tezi: Bu bir kavramsal-kopuş (rupture conceptuelle) idi, Whig-tarihçiliğin “Aristoteles aşıldı, Galileo yenisini koydu” doğrusal-ilerleme-anlatısı yanlıştır.

Halka müfredatında geçer

Aristoteles Halka’nın atomik-atlasına v0.15 turuyla giriyor olsa da, Halka’nın önceki turlarında zaten 4-5 kitabın geri-plan-figürü olarak bulunuyordu — sadece atomik dosya açılmamıştı. Açıldığı anda 5-kitap-üstü düğüme doğrudan ulaşır:

• Koyré #12’de (v0.15 turu, MERKEZ-AÇILIŞ): Cilt 1’in #2 makalesi “Ortaçağ Felsefesinde Aristotelesçilik ile Platonculuk” Aristoteles’in Erken-Modern Avrupa’daki skolastik-felsefe konumunu işler. Aynı kitabın #7 “Galileo ile Platon” makalesinde Aristoteles Galileo’nun karşıtı olarak konumlanır.

• Gutas #10’da (geri-bağ): Yunanca Düşünce, Arapça Kültür — Yunanca-Arapça çeviri-hareketinin merkez-müelliflerinden biri olarak Aristoteles. Hunayn b. İshak’ın çevirdiği 38 Aristoteles eseri; Bağdat 8.-10. yy Aristoteles-Süryanice-Arapça zincirinin oluşumu.

• Lyons #9’da (geri-bağ): Hikmet Evi — Latin Avrupa’nın 12.-13. yy Aristoteles-yeniden-keşfi. Adelard, Gerard of Cremona, Toledo çevirmen-okulu, Paris ve Padova Latin İbn Rüşdcülüğü.

• Pedersen #7’de (geri-bağ): İslam Dünyasında Kitabın Tarihi — İslam felsefe-kitap-üretiminde Aristoteles-şerhlerinin kütüphane-bibliyografik konumu. İbn-i Nedîm Kitâbü’l-Fihrist Aristoteles-eserlerinin sistematik dökümünü içerir.

• Sezgin #8’de (geri-bağ): İslam’da Bilim ve Teknik — Aristoteles’in Mekanika’sı ve İslam-mühendislik geleneği bağlantısı; De Caelo’nun Ptoleme-Almagest geleneğine ön-felsefi zeminliği.

Padova atomiği üzerinden ileri-cross-ref: Aristoteles atomiği padova atomiği ile doğrudan-kavramsal bağda durur — Padova 14. yy’dan beri Latin İbn Rüşdcülüğünün ve Aristotelesçiliğin Avrupa-merkezidir. Galileo’nun 1592-1610 Padova matematik-kürsüsü Aristotelesçi-felsefe ortamında matematiksel-Platonik kopuşu gerçekleştirme bağlamıdır. Aristoteles → Padova → Galileo → matematiksel-Platonik kopuş zinciri Halka’nın 3. dönem-merkez-anlatısının özüdür.

İleri-cross-ref (Halka 3.-4. dönem hazırlığı):

• Gleick-Newton #12 (Halka 3. dönem-açılışı, v0.16 turu, AKTİF): Aristoteles-fizik-paradigmasının nihai-akademik-darbesi Newton’un Principia’sıdır. Newton’un üç hareket-yasası ve evrensel-çekim aksiyomu Aristoteles’in De Caelo eserinden Halka 1.-2. dönem’inin işlediği skolastik-Aristotelesçi geleneğe kadar süregelen ay-üstü/ay-altı ontolojik-ayrımını ortadan kaldırır. Gleick (Bölüm 4 “Two Great Orbs”, Bölüm 11-12) bu ortadan-kaldırışın akademik-anatomisini Kopernik-Kepler-Galileo-Newton zinciri olarak işler; tumel-cekim kavram-atomiği bu darbenin somut-kavramsal-örneğidir. Aristotelesçi-fizik 17. yy boyunca akademik-savunmaya geçti (Cremonini-Padova ekolü), ama Principia 1687 sonrası Aristotelesçi göksel-yetkinlik aksiyomu kavramsal-akademik-meşruluğunu kalıcı-olarak kaybetti.
• Westfall #15 (Modern Bilimin Oluşumu): Aristotelesçi-skolastik-fizik-altyapısı Westfall’ın Bilim Devrimi anlatısının başlangıç-zemini; Galileo’nun karşı-aldığı paradigma olarak Aristoteles Bilim Devrimi-anlatısının zorunlu-arka-planı.
• Wootton #17 (Bilimin İcadı): Wootton’ın revizyonist okumasında Aristoteles-paradigmasının terkedilişi 1572-1704 daha-uzun bir süreç olarak işlenir; Aristotelesçi-fizik karşı-aldığı paradigma olarak sürekli geri-referansta.
• Kuhn #18 (Bilimsel Devrimlerin Yapısı): Aristoteles-paradigma → Galilei-Newtonyen-paradigma geçişi Kuhn’un ‘paradigma-değişimi’ tezinin kanonik örneği. Aristoteles Kuhn’un Bilimsel Devrimlerin Yapısı’nda merkez referansı; Kuhn’un ‘kavramsal-kopuş’ formülasyonunun (Koyré’den miras) somut tarihsel-vakası.

Atomik graf değeri: Aristoteles, açıldığı anda Halka’nın atomik-atlasının 5-kitap-üstü potansiyel düğümü (Koyré ek-kategori, Gutas #11, Lyons #10, Pedersen #7, Sezgin #9 + ileride Westfall #15, Wootton #17, Kuhn #18, Sarton #19, Gavroglu #20). Bu, mevcut bagdat (7-kitap rekor) ile rekabet edecek konumdadır. Halka’nın ‘aynı tarihsel-figürün çoğul-yöntemsel pencerelerden okunması’ tezinin antik-figür cephesindeki ilk somut örneğidir; ve Halka’nın atomik-atlasının kapsamını antik dünyaya genişletmesinin meşru kapısıdır.