Batıdaki Doğu

Analitik özet

Yazarın motivasyonu ve kitabın akademik konumu

Jack Goody (1919-2015, Cambridge sosyal antropologu, St. John’s College Fellow) bu kitabı 1996’da Cambridge University Press’te yayımladığında 77 yaşındadır. Kariyerini Sahraaltı Afrika antropolojisinde (Kuzey Gana LoDagaa toplulukları) kurmuş, sonra Avrasya’nın hane yapıları ve okuryazarlık tarihine kaydırmıştır. Bu kitap, Goody’nin geniş bir araştırma programının orta-evre çıktısıdır: önce Production and Reproduction (1976) Avrasya tarımının demografik temellerini açtı; sonra The Oriental, the Ancient and the Primitive (1990) hane yapılarının karşılaştırmacı analizi; Batıdaki Doğu (1996) bu birikim üzerinde Weber-eleştirisini sertleştiren ortancı eserdir. Daha sonra The Theft of History (2006) ve Renaissances (2010) ile aynı projeyi tarih yazımı ve rönesans kavramlarına taşır.

Kitap açık bir polemiktir. Hedef tek bir isim: Max Weber — ve onun yorumcuları (Schluchter, Parsons), öncüleri (Marx, Montesquieu) ve takipçileri (Sombart, Bellah, Berger). Hedef tek bir tezdir: “Batı, Doğu’da olmayan özelliklere — akılcılık, çift-yazımlı defter, çekirdek aile, bireycilik — sahip olduğu için kapitalizmi-modernleşmeyi başlattı.” Goody’nin cevabı, “Doğu da bunlara sahipti” değildir; daha radikal bir cevaptır: bu özelliklerin “olup olmadığı” sorusu yanlış sorudur, çünkü kategoriler Avrupamerkezci bir analitik şemayı kabul etmeyi gerektirir. Asıl yapılması gereken, kategorilerin kendisini kıvılcımlamak.

Goody Halka müfredatının 2. sırasıdır: Patricia Fara’nın generalist bilim tarihi anlatısının (#1) ardından, Halka okuyucusunu Goody-Rönesanslar (#3) ve Hobson (#4) kitaplarına hazırlayan kavramsal-yöntemsel temel. Halka’da Goody’i okumadan Hobson’a geçmek mümkün değildir çünkü Hobson’un polemik genişletmesinin kavramsal omurgası Goody’dedir. Aynı şekilde Starr’ı (#6) Goody’nin yöntem çerçevesi olmadan okumak, Starr’ın anti-Eurocentric pozisyonunu izole bir bölgesel iddia gibi görmek demektir.

”Geçici ileride olma”: Tunç Devri ortak mirası ve salınmalı tarih

Goody’nin merkezi tezi Sonsöz Yerine’de (Bölüm 8) açık bir biçimde formüle edilir: Avrasya’nın iki ucu — Avrupa ve Asya’nın başlıca toplumları — Tunç Devri kent devriminin ortak mirasçılarıdır. Bu devrim MÖ 4. binyılda Mezopotamya’da başlamıştır: saban, tekerlek, yazı, defter tutma, metalürji, ileri tarım, kent yaşamı. Avrasya’nın doğu (Hindistan, Çin) ve batı (Akdeniz, Avrupa) uçları bu mirasın paralel mirasçılarıdır. Aralarındaki sonraki farklılıklar “ortak zeminden ayrışmalardır”, kalıcı doğa farklarından değil.

Bu çerçeve, Batının son birkaç yüzyıllık üstünlüğünü inkâr etmez. Goody Sanayi Devrimi’nin ve modern Avrupa biliminin tarihsel önemini kabul eder. Reddettiği şey, bu üstünlüğün “kültürün derin yapılarında”, “Yunan-Roma mirasında” veya “Hıristiyanlığın gelişinde” yatan kalıcı bir nedensellik zincirine bağlanmasıdır. Goody’nin kullandığı kavram “geçici ileride olma” (temporary precedence) — Batının üstünlüğü, sarkacın bir salınımıdır, kalıcı bir konum değil. Bu çerçeve simetrik bir avantaj sağlar: aynı şema hem ortaçağda Doğu’nun ileride olmasını, hem 1700-1950 Batı’nın ileride olmasını, hem de 21. yy Doğu Asya’nın yeniden yükselişini aynı dilde anlatabilir. “Biriciklik” tezleri her seferinde post-hoc rasyonalleştirme üreterek dağılır; salınımlı çerçeve baştan açık kapı bırakır.

Bu tez kitabın çatısıdır. Aşağıdaki dört cephe — akılcılık, defter, aile, kent — bu çatıyı destekleyen ampirik kazıklardır.

Weber merkezi: dört cephede bir kitap

Goody Weber’le yüzleşmesini dört kurumsal cephede yürütür. Her cephede aynı strateji: Weber’in “Avrupa’da var, Doğu’da yok” iddiasını alır, ya Doğu’da da olduğunu gösterir, ya kategoriyi sorgular, ya da iddianın “kapitalizmi açıklayan” rolünü çürütür.

Birinci cephe: akılcılık (Bölüm 1). Weber’in “dünya hakimiyeti akılcılığı” kavramı ve bu akılcılığın Aristotelesçi tasıma dayandığı varsayımı. Goody’nin müdahalesi: akılcılık her kültürde mevcut bir kapasite ise (Evans-Pritchard’ın Azandeleri buna kanıttır), o zaman Yunan’ın özgün katkısı dar ve teknik bir formel mantık aracıdır — tasım. Bu araç bile yalnız Yunanlara değil; Hint Nyāya okulu, Çin Mohist mantığı, ve Yakındoğu kelâm-mantık geleneklerinde paralel araçlar gelişmiştir. Aristoteles’ten beri “Batı mantığı” diye anılan zincirin Doğu eşdeğerleri yok değil — sadece Avrupamerkezci akademik geleneğin tarihinde görmezden gelinmişlerdir. Akılcılığın “Batı’ya özgü” sayılması bu nedenle olgusal değil, döngüsel akıl yürütmeye dayanan bir tanımsal hiledir: Batı’nın yaptığını “akılcılık” diye adlandırırsan, sonra “akılcılık Batı’da var” demek totolojidir.

İkinci cephe: çift-yazımlı defter tutma — ragioneria (Bölüm 2). Weber, Sombart ve Schumpeter’in ortak iddiası: çift-yazımlı defter tutma (partita doppia, partie double) “modern kapitalizmin kurucu tekniği”dir; Avrupa’da, özellikle 14.-15. yy Kuzey İtalyası’nda doğmuştur ve “akılcı kâr hesabı”nı mümkün kılan teknik temeldir. Goody bu olgunun Avrupa’da geliştiğini reddetmez; ne reddederse, bu gelişimin bağlamsız bir Avrupa-içi olay olarak sunulmasıdır. Defter tutmanın ve ortaklık-hesap kurumlarının kökleri Yakındoğu’ya, MÖ 1900’lere kadar uzanır: Mezopotamya’nın çivi yazısıyla tutulmuş ticari kayıtlar, Antik Yakındoğu’da gezici tüccar ile sermayedar arasında yapılan çok-mallı ortaklık anlaşmaları (commenda’nın atası), Akdeniz’in geç antik döneminde işleyen ortaklık biçimleri. Karanlık Çağ’da Kuzey Avrupa ticareti çöker; sonra “Doğuyla, özellikle Yakındoğu’yla yenilenen irtibat”la canlanır (s. 80). Yani çift-yazımlı defterin Avrupa’da ortaya çıkması, “Avrupa’nın kendi içinden yetiştirdiği” bir teknik olarak değil, kesintiye uğramış bir Avrasya sürekliliğinin yeniden açılışında üretilen bir buluş olarak okunmalıdır. Üstelik Çin’de — Hankou örneği üzerinden Rowe (1984) belgelemiştir — loncalar “akılcı sermaye hesabı yöntemleri” ve “akılcı, düzenli pazar” mekanizmaları kullanırlar; Weber’in “Asya kentlerinde rasyonel ekonomi yoktur” tezi olgusal kanıt karşısında dağılır.

Üçüncü cephe: aile yapısı (Bölüm 5-6). Weber’in tezi: Hindistan’ın kast-akrabalık yapısı ve Çin’in klan örgütü, “kapitalizmin gerektirdiği bireyci-bürokratik girişim”in önünde yapısal engellerdir; Avrupa’nın çekirdek ailesi ise bu kapitalist gelişimin demografik altyapısıdır. Goody Bölüm 5’i Bölünmemiş Hindu Ailesi’nin (BHA) hukuki ayrıntılarına ayırır: Mitakshara ve Dayabhaga kollarının ortak mülkiyet, ardışık varislik, on dördüncü dereceden ortak ata kuralları, kadın mülkiyeti (stridhana). Sonra somut tarihsel kanıtla cevap verir: 19.-20. yy’da Hint sanayi gelişimi (Tata, Birla, Sarabhai) doğrudan birleşik aile şirketleri üzerinden yürümüştür. BHA engel değil, motor olmuştur. Çin için aynı argüman: klan-tabanlı ortaklıklar Sung döneminden Cumhuriyet öncesine kadar Çin sanayi-ticaretinin ana örgütlenme biçimidir.

Bölüm 6 Avrupa tarafına döner ve daha radikal bir hamle yapar: Hajnal’ın (1965) Avrupa Evlilik Modeli (Trieste-Petersburg hattının batısında geç evlilik+çekirdek hane+yüksek bekarlık) ve Macfarlane’nin (1978) İngiliz bireycilik tezi (bireyciliğin İngiltere’de 13. yy gibi erken bir tarihte ortaya çıktığı) eleştirilir. Goody’nin müdahalesi coğrafidir: “Hajnal Avrupası” gerçekten Avrupa’nın tümü değildir; Akdeniz Avrupası ve Doğu Avrupa modelin dışındadır ve “Asya tipine” benzer hane yapıları sergiler. Yani Avrupa’nın “biricikliği” Avrupa’nın küçük bir bölümünün biricikliğidir; Avrupa’nın geri kalanı Asya’ya benzer. Bu, “Avrupa Evlilik Modeli kapitalizmin nedenidir” tezini dağıtır: eğer kapitalizm tüm Avrupa’da ortaya çıktıysa ve model Avrupa’nın sadece bir bölümünde geçerliyse, modelin nedensel rolü olamaz.

Dördüncü cephe: kent (Sonsöz). Pirenne’in (1925) ve Weber’in (“The City”) tezi: Avrupa kenti Kuzey İtalya’da 11. yy commune biçiminde “kendine özgü” ortaya çıkmıştır; siyasal özerklik, sözleşmeye dayalı yurttaşlık, akılcı yönetim. Asya kentleri bu kategorinin dışındadır; despotik yönetim altında pasif yerleşimlerdir. Goody’nin müdahalesi: Hindistan’da Gillion’ın (1968) Ahmedabad çalışması, “yalnızca Avrupa’ya özgü” sayılan kentsel özelliklerin büyük bölümünü orada bulur. Çin’de Rowe’un Hankou çalışması “akılcı düzenli pazar” ve “ilkel-kapitalist ortaklıklar” belgeler. Marco Polo’nun 13. yy Hangzhou tasviri ise belki de Goody’nin en güçlü tek-cümle kanıtıdır: dönemin Avrupalı tanığı, Sung başkentini “ekonomisi ve toplumsal hayatıyla o zamanki Avrupa’yı her şeyle geride bırakan, dünyanın en büyük kenti” olarak görmüştür.

Hindistan: iki kez gizlenmiş bir tarih

Bölüm 3 ve 4 Goody’nin en uzun ve ampirik açıdan en yüklü iki bölümüdür. Burada Marx’ın “Asyatik üretim tarzı” kavramı somut tarihsel kanıt karşısında yargılanır. Üç kanıt zinciri öne çıkar.

Birinci, erken İslam ticari altyapısı: Goitein’in Karayim Geniza çalışmasından çıkardığı tablo — 8.-9. yüzyılda Yakındoğu’da Kahire-İskenderiye-Tunus-Kaval-Aden ekseni boyunca işleyen Yahudi-Müslüman tüccar ağı, sözleşmeye dayalı uzun mesafeli ortaklıklar, kredi mektupları (suftaja), ticari mahkemeler. Müslüman uygarlığının “geniş ve güçlü bir tüccar sınıfı” üzerine inşa edildiği tezi.

İkinci, Hint Okyanusu ticareti: Gucerat (Bohora ve Khoça Müslümanlar; Caynacı ve Hindu Baniya/Bhata grupları), Surat, Kambay merkezli, 16.-18. yy’da Avrupalıların marjinal oyuncu olarak girdikleri bir küresel ticaret havzası. Pires’in tasviri — Aden-Malaka rotasında bin Guceratlı tüccar ve dört-beş bin denizci — bu ölçeği gösterir. 17. yy’da Surat’taki evlerin pencerelerini Osmanlı yoluyla getirilen Venedik camlarının süslediği detayı, Doğu-Batı ticaret ağının iki ucunun fiilen tek bir ağ olduğunun somut imgesidir. Maldiv kabuklarının Hindistan üzerinden Afrika’ya ulaşan akışı (LoDagaa düğünlerinde 20 bin kabuk!) küresel maddi akışın Avrupa keşiflerinden çok önce işlediğinin kanıtıdır.

Üçüncü, Bengal yağmasından önceki Hindistan: Robert Clive’ın 1757’de Murşidabad’a girdikten sonra yazdığı sözler — “Bu şehir Londra kadar büyük, kalabalık ve zengin; bu iki şehir arasındaki fark, Murşidabad’da sınırsız miktarda mülke sahip insanların olması” — Goody’nin tek bir cümlede taşıdığı en güçlü tarihsel kanıttır. Hindistan tekstil ihracatı: 1684’te tek başına İngiliz Doğu Hindistan Şirketi 1,5 milyon parça kumaş ithal etmiştir; Avrupa ülkeleri kendi tekstil sanayilerini korumak için gümrük önlemleri alır. Bu tablo “Asya durağandı” tezinin alaycı bir resmidir.

Burada Goody, Hobson’un sonradan yapacağı argümana ulaşmaz — yani “İngiltere Hindistan’ı yağmalayarak sanayileşti” diye doğrudan bir nedensel iddia kurmaz. Goody’nin durduğu nokta daha temkinli: Hindistan 18. yy ortasında zengin, üretken, ihracatçı, şehirleşmiş bir ekonomidir. Sonradan ne olduğu (1757 sonrası Bengal’in mali çöküşü, Britanya yağması, deindüstriyalizasyon) bu kitabın temasının dışındadır; ama o sonrakinin ön koşulu olarak Hindistan’ın “durağan” olmadığı, olgusal olarak başka türlü bir başlangıç sağladığı kabul edilmelidir. Hobson 2004’te bu noktanın üzerine çıkıp polemik çıkarımı yapacaktır; Goody çıkarımı okuyucuya bırakır.

”Binarism” sorunu: akademik bölümlemenin epistemik bedeli

Goody’nin Bölüm 6’da yaptığı daha incelmiş hamle, kitabın yöntemsel kalbidir. Sosyolojinin “aile” kavramıyla, antropolojinin “akrabalık” kavramıyla çalışması rastgele bir akademik iş bölümü değildir. “Aile bize özgü, akrabalık ötekine özgü” önermesini araştırma kategorisi olarak normalleştiren bir kuruluş hatasıdır. Sosyologlar modern Avrupa hanesini çalışırlar; antropologlar “ilkel” topluluklarda akrabalığı çalışırlar. Bu ayrım, “biz” ile “öteki”yi birbirinden farklı analitik dillerle anlatmayı zorunlu kılar; iki dilin karşılaştırmacı bir analize entegre edilmesi imkânsızlaşır. Sonuç: Hint birleşik ailesi sürekli olarak Avrupa çekirdek ailesine farklı bir kategoriden girer; aynı analitik düzeyde karşılaştırılamaz.

Bu, Goody’nin “binarism” eleştirisinin (Bölüm 1 sonu, ss. 22-23) somut bir uygulamasıdır. “Modern/geleneksel”, “kapitalizm/sanayi-öncesi”, “Birinci/Üçüncü Dünya”, “ileri/ilkel” gibi ikilikler — her bir karşıtlık, “iki tür toplum vardır” varsayımına dayanır. Yoğun alan çalışması yapan antropologlar, “bildikleri şey” (örneğin Aşanti) ile “geldikleri Avrupa toplumu” arasında kaçınılmaz olarak ikili karşılaştırmalar yaparlar. Genel düzeyde, sonuç ikili kategorilerle ifade edilir. Goody’ye göre bu bölümleme “yararlı olduğu çok az alan vardır” — geçişler, melezlikler, iç çeşitlilikler ezilir.

Bu, kitabın Halka için en önemli yöntemsel mirasıdır. Goody-Rönesanslar (#3) aynı eleştiriyi “rönesans” kavramına uygular (“tek bir rönesans değil, çoklu rönesanslar”); Hobson (#4) “Doğu/Batı” ikiliğini polemik olarak parçalar; Starr (#6) Mâveraünnehir altın çağını “İslam tek bir hikâye değil, bölgesel birçok hikâye” diyerek karmaşıklaştırır. Halka müfredatının anti-Eurocentric kampının ortak metodolojik kalbi Goody’nin binarism eleştirisidir.

Halka için stratejik okuma

— Müfredattaki yer ve Goody-Hobson-Starr üçgeni

Goody, 1. dönemin ikinci sırasında durur — Fara’nın generalist çerçevesinden hemen sonra, kendisi gibi anti-Eurocentric çerçeveyi farklı bir cephede taşıyacak Goody-Rönesanslar (#3) ve Hobson’dan (#4) önce. Bu yer, kavramsal-metodolojik altyapıyı kuran bir yerdir: Goody okumadan Hobson’a geçen okuyucu, Hobson’un Weber-Marx eleştirisini niçin “yapısal Avrupamerkezcilik” gibi bir kavrama ihtiyacı duyduğunu anlamaz; Goody okumadan Starr’a geçen okuyucu, Starr’ın “altın çağ” anlatısının niçin daha geniş bir Avrasya çerçevesinde okunması gerektiğini görmez.

Üçlü ilişki şöyle çalışır:

• Goody (1996): Yöntem temeli. Avrupamerkezci kategorilerin (akılcılık, defter, aile, kent) eleştirisi; ortak Tunç Devri mirası çerçevesi; “geçici ileride olma” kavramı.
• Hobson (2004): Polemik genişletme. Goody’nin yöntem temelini “oryantal küreselleşme” ve “kaynak değerleri” kavramlarıyla genişletir; ele geçirme/asimilasyon ayrımıyla emperyalizmi sahneye katar; Çin tarafını Goody’den daha derinlikli işler.
• Starr (2013): Bölgesel derinleştirme. Aynı çerçevenin Mâveraünnehir vakası: 750-1500 arasında Buhara-Semerkand-Merv-Belh ekseninde yaşanan entelektüel altın çağ ve onun Gazzâlî sonrası kapanışı. Starr’ın “çöküş” anlatısı Goody’nin pendulum çerçevesinde bir salınım olarak okunur.

Üçü ardı ardına okunduğunda Halka okuyucusu anti-Eurocentric çerçevenin tüm cephelerini edinmiş olur: yöntemsel (Goody), ekonomik-emperyal (Hobson), bölgesel-entelektüel (Starr). Tek başına okunduklarında her biri eksik kalır — Goody soyut, Hobson polemik, Starr bölgesel görünür. Üçlü okuma, Halka müfredatının 1. dönem stratejisinin kalbidir.

Tarihyazımı haritasında konumu:

• Eurocentrism ekseni: Anti-Eurocentric (Hobson ve Starr ile aynı kampta)
• Coğrafi merkez ekseni: Multipolar (Bağdat-İslam-merkezi değildir; Hint-Çin-Yakındoğu üçgenini tercih eder)
• İçselci-dışsalcı: Mixed (hem kurumsal-içsel — defter, aile, hukuk; hem dışsal — ticaret ağları, Tunç Devri yayılımı)
• Çöküşçü mü: Hayır (salınmalı süreklilik, kalıcı kapanış yok)

Bu konumlanma kitabı 2. dönemde (Doğu Bilim Geleneği) ve 3. dönemde (Batı Bilim Devrimi) gelecek kitaplarla zengin gerilimlere sokar. Westfall’ın (#15) içselci bilim devrimi anlatısı Goody’nin Bölüm 1 tezine doğrudan zıttır. Huff’un (#18) “Doğu rasyonel kurumlardan yoksundu” tezi Bölüm 5-7’ye karşıttır. Sezgin (#16) ve Lyons (#19) ile metodolojik olarak uyumlu olsa da farklı odaklar; Pedersen (#13) ile yazı/iletişim cephesinde paralel. Bu çatışmalar Faz 2 cross-reference motorunun ilk gerçek testlerinden biri olacaktır: Goody’nin 15 atomik iddiası, müfredattaki 21 kitabın iddialarıyla beslenecek bir çatışma-destek ağının ana düğümlerinden birini oluşturuyor.