Rönesanslar

Analitik özet

Yazarın motivasyonu ve kitabın akademik konumu

Jack Goody (1919-2015, Cambridge sosyal antropologu, St. John’s College Fellow) bu kitabı 2010’da Cambridge University Press’te yayımladığında 91 yaşındadır. Renaissances: The One or the Many? Goody’nin geniş anti-Eurocentric karşılaştırmacı sosyoloji projesinin geç dönem bir halkasıdır: önce Production and Reproduction (1976) Avrasya tarımının demografik temellerini açtı; sonra The East in the West (1996, Türkçesi Batıdaki Doğu, Halka’da #2) Avrupa biricikliğini akılcılık-defter-aile-kent cephesinde çürüttü; The Theft of History (2006) tarih yazımındaki Avrupa-merkezci sahiplenmeleri teşhir etti; Renaissances (2010) ise aynı projenin kavramsal bir cephesinde — “rönesans” kavramının Avrupa-içi yatırımının çürütülmesinde — durur. Kitap Goody’nin son büyük teorik müdahalesidir ve onu kariyerinin başlangıcındaki Sahraaltı Afrika antropolojisinden uzaklaştıran “yazılı Avrasya kültürlerini karşılaştırmalı okuma” programının olgunlaşmış halidir.

Hedef tek bir tezdir: “Rönesans, modern Avrupa’nın ortaya çıkışının ayırt edici, kıtaya özgü, biricik bir başlangıcıdır.” Bu tezin damarı Burckhardt’tan (1860) gelir — Die Cultur der Renaissance in Italien, “İtalyan ruhu” ile “antikçağ birikimi”nin birleşmesinden modern bireyselliğin doğuşunu çıkartmıştır. Goody’nin cevabı, “Doğu’da da rönesans vardı” demek değildir; daha radikal bir cevaptır: rönesansın yapısal koşulu okuryazarlıktır. Yazı geçmişi maddi olarak korur, böylece her okuryazar kültür periyodik olarak geçmişe dönüp eski metinleri yeniden işleyebilir. Bu nedenle rönesans Avrasya’nın okuryazar uygarlıklarında yinelenen bir döngüdür; İtalyan örneği bu döngünün bir vakası, kuralı değil. Goody İtalyan Rönesansı’nın tarihsel önemini reddetmez — Sanayi Devrimi’ne ve modern bilime bağlanması ile yoğun bir vakadır — ama “biricik” niteliğini reddeder.

Goody Halka müfredatının 3. sırasıdır: Goody-Batıdaki Doğu (#2)‘nun Weber-eleştirisi yapı taşının ardından, aynı yazarın aynı projesinin kavramsal devamı olarak gelir. Hobson (#4) Goody’nin sonradan yaptığı bir polemik genişletmedir; Starr (#6) Goody’nin “İslam birden fazla rönesans yaşadı” tezinin Mâveraünnehir vakasıdır. Bu üçlü — Goody’nin iki kitabı + Hobson + Starr — Halka’nın anti-Eurocentric kampının dört direği olarak okunmalıdır.

Çoklu rönesanslar: Burckhardt’tan Toynbee’ye, oradan Goody’ye

Goody’nin tezinin akademik ayağı önce Burckhardt’a karşı kurulur. Burckhardt’ın 1860 sentezi şudur: 14.-15. yüzyıl İtalya’sında “İtalyan ruhu” antikçağa dönüşle birleşti, sonuçta “modern birey” doğdu — bu, Avrupa’nın ayırt edici, başka kıtalarda tekrar etmemiş bir uyanışıdır. Goody bu özcülüğün “akademik olarak artık kabul görmediğini” bildirir, ama popüler kültürde sürdüğüne dikkat çeker. “İtalyan/Avrupa ruhu” tarihsel açıklayıcı değildir; sonradan üretilmiş bir post-hoc rasyonalleştirmedir — olay olduktan sonra “neden burada oldu?” sorusuna verilen tatmin edici ama ampirik içerik tutmayan cevaplardan biri.

İkinci kademe önce Toynbee’dir. Arnold Toynbee, A Study of History’sinde (12 cilt, 1934-1961) rönesansı “yinelenen bir olgunun belirli bir örneği” olarak tanımladı. Onun “hortlak metaforu” — ölü bir kültürün hâlâ yürüyen bir uygarlığın yaşayan temsilcisi aracılığıyla çağrılması — Çin Song hanedanını, Karolenj rönesansını, İtalyan Rönesansı’nı aynı yapısal çerçeveye yerleştirir. Goody Toynbee’nin önsezisini takdir eder ama yetersiz bulur: Toynbee “ruh”, “deha”, “yerel ruh” dilinden çıkamamış, olguyu maddi-iletişimsel zemine (yazı, arşiv, hâmilik kurumu) ve maddi-iktisadi zemine (ticaret, refah artışı, kentleşme) bağlayamamıştır. Goody’nin müdahalesi bu zemine inmektir.

Goody’nin üçüncü hamlesi okuryazarlık tezidir. Bu, Batıdaki Doğu (1996)‘nun yöntemsel mirası üzerine inşa edilir; orada Goody Weber-Sombart hattının “Avrupa-merkezci akılcılık” anlatısını parçalamıştır. Renaissances’da aynı yöntem rönesans kavramına uygulanır: rönesans bir “ruh” değil, yapısal bir olgudur. Yazı sözü maddi bir nesneye dönüştürür; söz korunabilir, taşınabilir, yeniden okunabilir hale gelir. Bu dönüşüm, her yazılı kültürün periyodik olarak geçmişe dönüp eski metinleri yeniden işlemesini mümkün kılar — sanatta Homeros’a ya da Shakespeare’e, bilimde Aristoteles’e ya da Darwin’e, dinde Kutsal Kitap’a. Sözel toplumlarda bu olamaz, çünkü “geçmiş” oradadır ve gider — somut bir nesne değildir. Bu nedenle rönesans olasılığı yalnızca okuryazar Avrasya uygarlıklarında vardır; ve bu uygarlıklarda — İslam, Yahudilik, Hindistan, Çin — birden fazla kez tekrarlanır.

İtalyan Rönesansı’nın yapısını Goody üç temel özellikle tanımlar: (1) hegemonik dinin ıskartaya çıkardığı klasik çağ birikimine yeniden merak, (2) kısmî sekülerleşme — dinin entelektüel kapsamının daralması, (3) ekonomik ve toplumsal canlanma. Bu üç özelliğin “hep birden başka bir yerde ortaya çıktığını” görmek mümkün olmasa da, dünyanın başka yerlerinde “her birinin bir benzeri” vardır. Goody’nin programı: bu benzerleri belgelemek.

İslamî rönesanslar: Halka için merkezi bölüm

Bölüm 4 (İslamda Yeniden Doğuş, s. 117) Halka okuyucusu için kitabın merkezidir. Burada Goody İslam’ın “birden fazla rönesans” yaşadığını dört vaka üzerinden gösterir: Bağdat çeviri hareketi (8.-10. yy), Endülüs Emevi atılımı (10.-11. yy), Memlûk Mısır’ı (13.-15. yy), Babürlü Hindistan’ı (16.-17. yy). Sıkı bir bölüm-içi argüman çekirdeği şudur: erken İslam bilimi — Mansur ile başlayıp Memun’la zirveye ulaşan çeviri hareketi — bir rönesanstı, çünkü olup biten antik Yunan biliminin ve başka bilimlerin çeviri aracılığıyla yeniden doğmasıydı.

Bu önermenin gücü kanıt zincirinde durur. Birinci halka: Cündişapur Akademisi (Sasani Pers, 3.-7. yy). Bizans’ın zulmünden kaçan Nasturi Hıristiyanlar Cündişapur’da yerleşmişti; orada Galen’in tıp eserleri Süryaniceye çevriliyor, Yunan-Pehlevî-Hint tıbbı bir arada okutuluyordu. Hindu hekimliği ve gökbilimi Sanskritçeden Pehlevîceye geçmişti. Yani “Bağdat çeviri hareketi sıfırdan başlamadı” — Sasani-Nasturi-Süryanî altyapısı zaten orada idi. Halife Mansur (754-775) ve halefleri bu altyapıyı imparatorluk hâmiliğiyle yoğunlaştırdılar.

İkinci halka: çeviri hareketi. Memun (813-833) döneminde Beytül-Hikme (Bilgelik Evi) Bağdat’ın merkezindedir. Huneyn bin İshak — Nasturi Hıristiyan hekim-çevirmen — atölyesinde Yunancadan Süryaniceye, oradan Arapçaya çeviri zincirini yönetir. Halifeler tarafından elyazması toplamak için Konstantinopolis’e gönderilir. Aristoteles’in Mantık’ı, Eukleides’in Usûl-ü Hendese’si (Elements), Ptolemaios’un Almagest’i, Galen’in tıp külliyatı, Sanskritçeden Kelile ve Dimne — hepsi Arapçalaşır. Sa’id el-Endelusi (ö. 1070) Endülüs’ten yazar: “İslam’ın başlangıcında Araplar kendi dilleri ve dini hukuk düzenlemeleriyle ilgili bilgiler dışında bir bilim geliştirmediler… Her şeye kadir Allah, ne zaman ki halk uykudan uyandı ve yeniden ateşlendi, idareyi Abbasilere verdi.” Bu içeriden bir rönesans tanıklığıdır.

Üçüncü halka: Endülüs. Halife II. Hakem (961-976) Cordoba’da Bağdat kütüphanesi kadar büyük (rivayetlere göre 400.000 cilt) bir kütüphane kurdu. İbn Sînâ (Avicenna), İbn Heysem’le aynı yüzyılda doğdu; sonraki yüzyıllarda İbn Rüşd (Averroes), Maimonides, İbn Tufeyl, İbn Bâcce Endülüs’ün entelektüel zirvesini oluşturur. Endülüs’ün düşüşünden (1492 Granada) sonra El-Hamra’nın hayatta kalması ve Memlûk-Babürlü dönemlerine geçen estetik miras, Goody için “İslam birden fazla altın çağ yaşadı” tezinin somut akademik düzlemidir.

Dördüncü halka — ve Goody’nin en güçlü tek argümanı — perspektifin İslamî kökü. Hans Belting’in Florence and Baghdad: Renaissance Art and Arab Science (2008) çalışması Goody’nin Bölüm 4’teki kanıt zincirinin tepesindedir. Belting matematiksel doğrusal perspektifin Floransa’da Brunelleschi (1413-1420) ile değil, 1028’de Kahire’de İbn Heysem’in Kitâbü’l-Menâzır (Optik Kitabı) eseriyle ortaya çıktığını gösterir. İbn Heysem ışığın gözden çıkıp nesneye değil, nesneden göze geldiğini matematiksel olarak ispatlamış, camera obscura’yı ilk deneyen kişi olmuş, görmenin beyinde gerçekleştiğini öne sürmüştü. Kitâbü’l-Menâzır Latinceye 13. yy’da Perspectiva adıyla çevrildi, Batı üniversitelerinde okutuldu, 1572’de Basel’de Thesaurus Opticae olarak basıldı. Brunelleschi-Alberti zinciri bu mirasın uygulayıcı uzantısıdır, kuramsal kurucu değildir. Belting’in belgesel gücü Goody için kritik: bu sadece “iddia edilen” değil, “Latince çeviri zinciriyle belgelenmiş” bir aktarımdır.

Yahudi, Hindistan, Çin: koşut hikâyeler

Bölüm 5 (Yahudilikte Özgürleşme ve Açılım, s. 177) Yahudi kültür tarihinin iki büyük rönesansını ayırır. Birincisi: Sefarad-Endülüs döngüsü (10.-13. yy). Maimonides (1138-1204), Yehuda Halevi, İbn Ezra, İbn Cebirol — hepsi İslam ortamında, Arapça ya da Yahudi-Arapçası yazan filozof-şair-hekimler. Felsefe, tıp, gramer, şiir bir arada; çevre kültürle (İslamî Endülüs) iç içe geçmiş bir Yahudi entelektüelliği. İkincisi: Avrupa Aydınlanması Haskala’sı (18. yy). Moses Mendelssohn (1729-1786) Berlin’de Yahudi cemaatin Aydınlanma’ya entegrasyonunu — ama dini kimliği koruyarak — savunan hareketin merkezindedir. Goody’nin vurgusu: ikinci rönesans birinciye değil, çevresindeki Hıristiyan Aydınlanma’sına bağıntılıdır. Yahudilik izole bir gelenek değildir; çevresine bağıntılı çoklu rönesanslar serisidir.

Bölüm 6 (Hindistan’da Kültürel Süreklilik, s. 197) farklı bir yapısal model önerir: Hindistan Avrupa-tipi bir Karanlık Çağ yaşamadığı için rönesansları sürekli geçmişe yöneliş biçiminde gerçekleşti. Sanskrit kanonun (Vedalar, Upanişadlar, Mahābhārata) sürekliliği yapay bir kesintisizlik sağladı. Müslüman fethi (Babürlü) yeni bir entelektüel ortam getirdi — minyatür sanatı (Çin etkisiyle), Babürlü saray edebiyatı, Sufi sentezleri. 19. yy bağımsızlık hareketi (Bengal Rönesansı, Tagore ekseni) bile geleceğe olduğu kadar geçmişe — “Hindistan’ın hem bağımsız hem de Hindu olduğu bir dönem”e — bakıyordu. Goody’nin tezi: Hindistan’da rönesans sürekli haldedir, çünkü kesinti yoktur. Bu, “Doğu durağandır” Avrupa-merkezci tezinin tersine çevrilmiş bir formülasyondur — durağan değil, sürekli açılım halinde.

Bölüm 7 (Çin’de Rönesans) Goody’nin en güçlü koşut vakasıdır. Tang hanedanı (618-907) ve Song hanedanı (960-1279) Avrupa Rönesansı’na yapısal koşut atılımlardır: Du Fu-Li Bai şiirinin “altın çağı”; basımcılığın icadı (önce Budist kutsal yazılar, sonra takvimler, yıllıklar, sözlükler); Yeni-Konfüçyüsçülük seküler kanon olarak yeniden inşa; Sanskritçeden Çinceye Budist çeviriler (Xuanzang, 602-664). Çin edebiyat tarihçisi Cooper’ın doğrudan karşılaştırması: “Du Fu Dante’dir, Tang dönemi 15. yüzyıl Floransa’sıdır”. Joseph Needham bu Çin önceliğini sistematik olarak belgelemiştir; Science and Civilisation in China’nın 27 cildi bunun ampirik dayanağıdır. Goody Needham’ı kabul eder ama “neden Çin’de bilim devrimi olmadı?” sorusunu — Needham sorusunu — kendi çerçevesinde yeniden okur: çoklu rönesanslar olabilir, ama hepsi 17. yy Avrupa’sı tarzı bir Bilim Devrimi’ne ulaşmaz; bu yoğunlaşma Avrupa’ya özgüdür ama “biricik özün” değil, olumsal bir yoğunluk noktasının sonucudur.

”Tek Rönesans” tezi: binarism’in kavramsal cephede uygulanışı

Goody’nin Bölüm 8’i (Rönesanslar Yalnızca Avrupa’ya mı Özgüydü?, s. 293) sentez bölümüdür ve burada Batıdaki Doğu’nun (1996) yöntemsel mirası açıkça çağrılır. Goody 1996’da “binarism” eleştirisini geliştirmişti — “modern/geleneksel”, “rasyonel/irrasyonel”, “kapitalist/pre-kapitalist”, “Birinci/Üçüncü Dünya” gibi ikiliklerin sosyal bilimi yaralayan kullanımı. Renaissances (2010) bu eleştiriyi rönesans kavramına uygular: “Tek Rönesans” anlatısı binarism’in somut bir uygulamasıdır. Avrupa’yı tek model alır, diğer kültürleri “olmadı/eksikti” kategorisine atar. Çoklu rönesanslar olgusu binarism’i kıran karşılaştırmacı çerçevenin somut tarihsel kanıtıdır.

İktisadi dayanak da Bölüm 8’in merkezindedir. İtalyan Rönesansı’nın iktisadi temeli Akdeniz-Doğu ticaretiydi: Türk halıları, Mısır ipekleri, Hint baharatları, Çin porselenleri Venedik-Cenova-Floransa zenginliğinin omurgasıydı. Lisa Jardine (1996) ve Jerry Brotton (2000) bu küresel-ticari Rönesans yaklaşımını akademik olarak kurmuştu. Goody ana örneklerinden biri: Gentile Bellini’nin 1481’de İstanbul’da yaptığı II. Mehmet portresi. Bu sadece bir sanat olayı değil, Rönesans pazarının çokkültürlülüğünün simgesidir; portre sonra “putperestçe bulunduğu için” satılmış ve bugün Londra National Gallery’de sergilenmektedir. 9. yüzyılda Kanton’da 100.000’i aşkın Müslüman tacir bulunduğu söyleniyordu; Yakındoğu Hindistan ve Çin’le yoğun bir ticaret sürdürüyordu. Avrupa’nın “kendi kendine yetiştiği” anlatısı ekonomik olarak kanıtsızdır.

Goody ancak Jardine’i tamamen kabul etmez: Jardine “kendi coşkun çokkültürlülüğümüzün ve gösterişçi tüketiciliğimizin tohumlarının Avrupa Rönesansı’nda ekildiği” sözüyle hâlâ etnomerkezci kalır. Goody’nin eleştirisi: çokkültürlülük birçok halkı içinde barındıran her ticari imparatorluğun ayırt edici özelliğiydi; bu Doğu’da da sergilendi. Modernite tohumlarını “Avrupa’nın ektiği” tezinin bile artık savunulamayacağını Goody Bölüm 8’in kapanışında vurgular.

Reformasyonun karşılaştırmalı doğası bu sentezin son halkasıdır. “Reformasyon tarihsel olarak benzersiz bir olaydı ama sosyolojik olarak benzersiz değildi.” Yahudilikte Karaite reformizmi, İslamda Vehhabî hareketi (Goody’nin somut örneği — Vehhabî, ö. 1787) ve “akılcı bilimler”e karşı bağnazlık dalgaları, Budizmde Çan/Zen reform hareketleri — okuryazar kültürlerde “kitap dinine geri dönüş” yapısal olarak tekrar tekrar gerçekleşen bir döngüdür. Lutheran Reformasyonu yerel-koşullu tarihsel bir olaydır; ama yapısal olarak — Ehli Kitap’ı saf metniyle yeniden okuma + müesses din otoritesini sınırlama + kişisel inanca dönüş — koşutsuz değildir.

Halka için stratejik okuma

— Goody’nin iki kitabının iç birliği ve cross-reference ağı

Renaissances Halka müfredatının 3. sırasındadır ve bu yer kasıtlıdır: Goody-Batıdaki Doğu (#2)‘dan sonra, aynı yazarın aynı projesinin kavramsal devamı olarak gelir. İkisi birlikte Goody’nin anti-Eurocentric karşılaştırmacı sosyolojisinin iki cephesini oluştururlar. Batıdaki Doğu (1996): yapısal-sistemsel cephe — akılcılık, defter, aile, kent kategorilerinin Weber-Marx hattındaki kullanımının çürütülmesi. Renaissances (2010): kavramsal-tarihsel cephe — “rönesans” kavramının Avrupa-içi yatırımının çürütülmesi. İkisi okuyucu için bir bütünlük oluşturur: 1996 kategorilerin eleştirisini yapar, 2010 kanonun eleştirisini.

Halka okuyucusu Goody #2 ve #3’ü ardışık okuduğunda şunu görür: Goody’nin tezi salt polemik değildir, sistemli bir karşılaştırmacı sosyoloji programıdır. Bu program binarism eleştirisi (1996, claim-014), çoklu Avrasya mirası (1996, claim-001), çoklu rönesanslar (2010, claim-001), ve “Tek Rönesans” tezinin binarism uygulaması olduğu (2010, claim-015) zincirlerinde belirginleşir. Goody-Renaissances’in claim-015’i doğrudan Goody-Batıdaki-Doğu’nun claim-014’üne bağlanır — kitabın iç birliği bu cross-reference’ta kayıtlıdır.

Halka’nın diğer kitaplarıyla bağlantılar:

• Hobson #4 ile tematik tamamlayıcı: Hobson “oryantal küreselleşme + kaynak değerleri” diliyle teknoloji-kurum aktarımını öne çıkarır; Goody “çoklu rönesanslar + okuryazarlık” diliyle kültürel-entelektüel döngüleri. Halka’da Goody #3 → Hobson #4 doğal sıra: önce yapısal çerçeve, sonra polemik genişletme.

• Starr #6 ile tematik tamamlayıcı: Goody’nin İslamî rönesanslar tezinin (claim-005, claim-006) Mâveraünnehir vakası. Bağdat çeviri hareketi → Mâveraünnehir entelektüel zirvesi → Gazzâlî sonrası kapanış. Cross-reference: Goody claim-005 → Starr claim-001 (destek).

• Westfall #15 ile çelişir: Westfall’ın içselci Bilim Devrimi anlatısı (Galileo-Newton-Avrupa entelektüel zinciri) Goody’nin tezine doğrudan zıttır. Goody’ye göre 17. yy Bilim Devrimi “Avrupa-içi içsel evrim” değil, çoklu rönesans birikimlerinin (özellikle İslam optiği üzerinden) bir doruğudur. Bölüm 4’teki perspektif örneği bu çatışmanın en güçlü tek vakasıdır.

• Lyons #9 ve Gutas #10 ile doğrudan kaynak: Goody Bölüm 4’ün ana referans çerçevesi Gutas-1998 (Beytül-Hikme sosyolojisi) ve daha popüler düzeyde Lyons-2009’dur. İkisi birlikte okunduğunda Goody karşılaştırmacı çerçeve, Gutas-Lyons olgu zinciri sağlar.

Tarihyazımı haritasında Goody-Renaissances’in konumu:

• Eurocentrism ekseni: Anti-Eurocentric (Goody #2, Hobson, Starr ile aynı kampta)
• Coğrafi merkez ekseni: Multipolar (İtalya + Bağdat + Endülüs + Çin + Hindistan + Yahudi diasporası — tek-merkez yok)
• İçselci-dışsalcı: Mixed (hem içsel — okuryazarlık-yapı; hem dışsal — ticaret, ekonomi)
• Çöküşçü mü: Hayır (çoklu rönesanslar süregelir, kalıcı kapanış yok)

Bu konumlanma Halka’nın 1. dönem stratejisinde belirgindir: Fara’nın generalist sentezinden (#1), Goody’nin iki cepheli polemik müdahalesine (#2 ve #3), Hobson’un radikal anti-Eurocentric polemiğine (#4), oradan 2. dönem İslam bilim geleneğine geçiş — bu sıra okuyucuyu önce kategorilerden, sonra kanonik anlatılardan, sonra ekonomik tarihselliğin kendisinden anti-Eurocentric çerçeveye taşıyan bir program. Renaissances bu programın kavramsal eksenini tutar: rönesans kavramının kendisi Avrasya boyunca dağılmış, çoklu, koşut bir olgudur — ve İslam dünyasının bilim/kültür tarihini okumanın doğru çerçevesi de bu çoğullaşmadan başlamaktır.