İslam Dünyasında Kitabın Tarihi

Analitik özet

Yazarın motivasyonu

Johannes Pedersen (1883-1977) Danimarkalı Arabist, Kopenhag Üniversitesi Doğu Filolojisi Profesörü. Akademik kimliği iki kutbu birleştirir: bir yandan klasik Sami filolojisi geleneğinde yetişmiş Eski Ahit ve İbranice uzmanı (Israel: Its Life and Culture, 1926-40, dört cilt), öte yandan İslam çalışmalarını Avrupa Orientalizm geleneğinin “klasik dönem” şablonundan çıkarıp daha sosyo-kültürel bir zemine taşımaya çalışan bir yenilikçi. Bu iki kutbun gerilimi Den Arabiske Bog’un (1946) yapı taşıdır.

Kitap II. Dünya Savaşı sonrasının ilk yılında, Danimarka’da Alman işgalinin (1940-45) bittiği bir kuşakta yazılmıştır. Bu tarihsel an önemlidir: Avrupa kendi medeniyetinin “üstün” olduğu varsayımının nazi propagandasıyla hangi karanlık bir uca varabileceğini görmüştü. Pedersen’in çalışması — bilinçli ya da bilinçsiz — bu travmatik dersin metodolojik bir yansımasıdır: İslam medeniyetini, Avrupa’nın modern üstünlük varsayımına bir teknik karşılaştırma ekseninden çıkararak, kendi başına anlamlı bir “kitap kültürü” alanı olarak konumlandırmak. Hobson’un (#4) küresel-ekonomik anti-Eurocentric tutumu polemik bir tezse, Pedersen’in tutumu sessiz, deskriptif, ama aynı yönü gösteren bir teknik-tarihsel anlatıdır.

Önsözde Pedersen kendisini Brockelmann (GAL) ve Carl Heinrich Becker’in mirasçısı olarak çerçeveler, ama bir farkla: bibliyografik dökümün ötesine geçip kitap nesnesinin maddi-kurumsal hayatını anlatmak ister. “Arap kitabı” dediği şey yalnızca metin değil — kâğıt + mürekkep + warraqun (kopisyonist) + cilt + kütüphane + ödünç verme sistemi + fihrist geleneği oluşturduğu bir bütündür. Bu bütünleşik çerçeve 1946’da yenilikçidir; Bloom (2001), Hirschler (2012), Toorawa (2005), Schoeler (2009) gibi modern akademisyenlerin metodolojik atasıdır. Sezgin’in Geschichte des arabischen Schrifttums (1967-) projesi de Pedersen’in çerçevesini teknik içerikle (matematik, astronomi, tıp) doldurmaktan başka bir şey değildir.

İngilizce çeviri (Geoffrey French, Princeton UP 1984) Pedersen’in ölümünden 7 yıl sonra yayımlandı. Bu 38 yıllık gecikmenin metnin Anglo-Amerikan İslam çalışmaları içine geç entegrasyonuna sebep olduğu söylenir; 1990 sonrası kuşağın (Bloom, Endress, Hirschler, Toorawa) çalışmaları bu boşluğu doldurmaktadır. Türkçe okur için Klasik Yayınları çevirisi muhtemelen İngilizce edisyondan yapıldığı için iki kademeli dolayım vardır — bunu eleştirel okumada hatırlamak gerekir.

Halka açısından bu motivasyon kritiktir: Pedersen ne Eurocentric apologetics yapar, ne de polemik anti-Eurocentric retorik kurar — tartıştığı vakaya teknik-arşivsel-sosyoekonomik bir dikkatle yaklaşır. Bu tutum, 1. dönem’in dört metodolojik köşesine (Goody yapısal, Hobson küresel-ekonomik, Freely arşivsel-dokunulabilirlik, Starr bölgesel) maddi-kurumsal bir beşinci köşe ekler.

Üç ana eksen

Pedersen’in Arap Kitabı baştan sona üç ekseni kovalar:

Birincisi: Maddi altyapı ekseni — kâğıt devrimi. Pedersen’in özgün katkısı “İslam altın çağı” anlatısının fikir-kültürel zemininin altına bir teknik-ekonomik tabaka yerleştirmesidir. Bu tabakanın çekirdeği 793 Bağdat kâğıt devrimidir. 751 Talas Savaşı’nda esir alınan Çinli kâğıt ustaları Semerkant’a getirildi; oradaki ilk Müslüman kâğıt fabrikası bilgi-aktarımının başlangıcıydı, ama Bağdat’ta endüstriyel ölçek 793’te kuruldu. Papirüs (Mısır) ve perşömen (Şam, hayvan derisi) yerine kâğıdın geçmesi sadece bir malzeme değişikliği değildi: kâğıt yaklaşık 1/5 oranında ucuz, kopyalanması iki-üç kat hızlı, ölçeklendirilebilir, üstelik yerel olarak (keten ve kenevir liflerinden) üretilebiliyordu. Tercüme Hareketi’nin (Bermekîler-Memûn dönemi) hacim ve hız gerektiren talebi ancak bu kâğıt ekonomisinde karşılanabilirdi. Pedersen bu argümanı doğrudan formüle etmez — onun teknik bir tarihçi olduğunu hatırlamak gerekir, kitap teorik tezler değil veri zincirleri sunar — ama veri yapısı bu argümanı zorunlu kılar. Bloom (2001) bu boşluğu açıkça doldurur, fakat Pedersen’in 1946’daki temel sezgisi doğru çıkmıştır.

İkincisi: İnsan-kurumsal eksen — warraqun ekonomisi. Bağdat’ın 8.-9. yüzyılda doğan profesyonel kopisyonist sınıfı (warraqun) modern “yayıncılık”ın erken biçimidir. Suk al-Warraqin (Kâğıtçılar Çarşısı) Bağdat’ın bilgi-ekonomi merkeziydi: el-Câhız, Tevhîdî ve Ya’kûbî’nin tanıklıklarına göre 9. yüzyıl Bağdat’ında 100’den fazla warrâk dükkânı vardı. Sözleşmeli kopya ücretleri (formaya göre, defterin uzunluğuna göre, müşterinin sosyal statüsüne göre tarifelenirdi), perakende-toptan ayrımı, hatta erken bir “telif” önbiçimi (yazarın kendi metni için warraq’a verdiği imzalı icazet) bu ekonominin gelişkinliğini gösterir. Warraq metni kopyaladığında pasif bir yeniden-üretici değildir: redakte eder, eksikleri tamamlar (eldeki diğer nüshalardan), açıklamalar ekler, bazen kendi yorumlarını dipnot olarak iliştirir. Pedersen’in bu bölümü Goody’nin “kapitalizm öncüllerinin Doğu’da var olduğu” tezinin teknik-altyapı boyutudur (Halka müfredatında Goody-BD’ye tematik_tamamlayici).

Üçüncüsü: Estetik-bilgisel eksen — hat ekolleri. Hat İslam medeniyetinde estetik-sanat olduğu kadar bilgi-üretim teknolojisidir. Kufî (köşeli, anıtsal, Kuran kitabesine uygun) → Maghribî (Mağrib bölgesel varyantı) → Nesih (yuvarlak, hızlı, akıcı, kitap için ideal — İbn Mukla 10. yüzyıl reformu) → Sülüs (büyük format, kalın, monumental yazıt için) → Dîvânî (Osmanlı saray belgeleri) zinciri, hız + okunabilirlik + standardizasyon teknik problemine verilen kademeli cevaplardır. İbn Mukla’nın el-hat el-mensûb (oranlı hat) kuralı — kalemin nokta-genişliğine göre harflerin geometrik oranlanması — modern tipografi öncesi bir standartlaştırma girişimidir. Yâkût el-Müsta’simî (öl. 1298) bu geleneğin Abbasi sonu zirvesidir; Mustasım Hilafeti’nin kütüphanesinde çalışırdı, 1258 Moğol istilasından kıl payı kurtuldu, mirası Memlûk Kâhire’de devam etti.

Bu üç eksen birlikte Pedersen’in tezini taşır: İslam altın çağı bir fikir-fenomen değil, fikir + kâğıt + warraqun + hat + cilt + kütüphane biriken çoklu altyapı fenomenidir.

Kitabın açılış sahnesi: 793 Bağdat kâğıt devrimi

Pedersen kitabı 793 Bağdat ile açar. Halife Harun er-Reşid’in veziri Yahya el-Bermekî, Semerkant’taki Müslüman kâğıt fabrikalarında (Talas sonrası kurulmuş) eğitim almış Çinli ustaları başkente getirir. Bağdat’ta ilk endüstriyel ölçekli kâğıt fabrikası Suk al-Warraqin’in kalbinde kurulur. Bu, basit bir teknolojik aktarım değil, bir medeniyet-ölçekli faz değişikliğidir.

Pedersen bu sahneyi dramatik kurmaz — kitap baştan sona ölçülü bir akademik tonla yazılmıştır — ama detaylar kendi kendini anlatır. Papirüs Mısır’dan ithal edilirdi: sınırlı, pahalı, fiyatı dalgalı; üstelik 9. yüzyıldan itibaren Mısır’da papirüs üretimi düşmeye başlamıştı. Perşömen hayvan derisinden yapılırdı, daha pahalı, üretimi yavaş; koyun başına ortalama 4 sayfa elde edilirdi (büyük bir kitap için 100-200 koyun gerekiyordu). Kâğıt yerel olarak üretilebiliyordu (keten ve kenevir liflerinden), ölçeklenebilirdi, fiyatı papirüsün 1/5’i, perşömenin 1/10’uydu. Bermekîlerin ilk dalgada kurduğu birkaç fabrika 850’de düzinelere yükseldi.

Bu altyapı Tercüme Hareketi’ni teknik olarak mümkün kıldı. Yunan, Süryânice, Pehlevî, Sanskritçe metinler Arapça’ya kazandırılırken her tercümenin onlarca-yüzlerce kopyası dağıtılabilir hale geldi. Bağdat’tan İskenderiye’ye, Kayrevan’a, Kurtuba’ya akan bilgi trafiğinin altyapı zemini buradaydı. Pedersen bu sahneyi tekrarlayan bir refrain olarak kullanır: kitabın her bir bölümü (warraqun, hat, cilt, kütüphane) 793 Bağdat’a geri döner. Bu çağrışım, anti-Eurocentric tezin retorik gücünün de kaynağıdır — Avrupa’da Strazburg matbaa atölyesinin (1450’ler) öncesinde, Bağdat’ta yedi asır boyunca işleyen bir kâğıt-emek-piyasa kompleksi vardı.

Anahtar mecaz: Warraqun ekonomisi

Kitabın bütününü taşıyan örtük metafor warraqun’un emek-piyasasıdır. Pedersen mecaz kullanmaktan kaçınır — Starr’ın “istiridye-kum” mecazı gibi açık retorik figürlere başvurmaz — ama kitabın yapısı bir piyasa anatomisidir: bilgi-üretim, bilgi-dağıtım, bilgi-tüketim arasındaki üçgen ilişki. Yazar (müellif) → warraq (kopisyonist-tüccar) → satıcı (tâcir) → kütüphane / okur. Her halka kendine has bir ekonomik ve sosyal hayata sahiptir.

Bu yapıda warraq özellikle kritiktir, çünkü modern “yayıncı” ile “matbaa işçisi” arasında bir hibrid roldür. Warraq bir metni kopyaladığında yalnızca pasif bir yeniden-üretici değildir: metni redakte eder, eksikleri tamamlar (eldeki diğer nüshalardan), açıklamalar ekler, bazen kendi yorumlarını dipnot olarak iliştirir. Bu da Pedersen’in farkında olduğu metodolojik bir paradokstur: İslam el-yazma kültüründe “asıl metin” ile “kopya metin” arasındaki sınır Latin codex kültürüne göre çok daha geçirgendir. Sema-icaze sistemi (sözlü dinleme + yazılı icazet) bu geçirgenliğin meşrulaştırma mekanizmasıdır — metnin otoritesi yalnızca yazılı yüzünden değil, sözlü silsilesinden gelir. Bu sistem Latin manuscript culture’ından temelden farklıdır ve İslam dünyasının matbaaya 18. yy ortasına kadar geçmemesinin “gecikme” değil “farklı patika” olarak okunmasını mümkün kılan kavramsal anahtardır.

Warraqun ekonomisinin gelişkinliği aynı zamanda bir politik tezi de cisimleştirir: kapanan, kendine yeterli, devlet-merkezli bir kitap-üretimi modeli mümkün değildi — Bağdat’ın bilgi piyasası bağımsız bir aktör topluluğu (Bermekîler, varlıklı tüccarlar, halifeler, vakıf kurucuları, özel koleksiyoncular, çeşitli mezheplerin bilgi destekçileri) tarafından beslenir. Bu, Goody-BD’nin (#2) “Doğu’da kapitalizm öncülleri vardı” tezinin entelektüel-emek piyasası boyutudur.

Methodolojik tartışmalar

Pedersen önemli akademik tartışmalarda taraf alır — ama bunu nadiren açık polemikle yapar; çoğu tutum metnin altında saklıdır. Beş tartışma özellikle Halka için önem taşır:

• “Arap” kitabı demek metodolojik bir tercihtir. Pedersen’in kitap-coğrafyası Bağdat-merkezli ve Arapça metinleri kapsar; Farsça (İran, Maveraünnehir), Türkçe (Anadolu, Mâveraünnehir Türk halkları, Osmanlı), Urduca (Hint alt-kıtası) yazma gelenekleri büyük oranda dışarıda kalır. Bu sınırlama 1946 Avrupa Arabistik geleneğinin tipik özelliğidir; sonradan Erünsal (Osmanlı), Cevad İzgi (Osmanlı medreseleri), Francis Robinson (Hindistan), Schoeler (Farsça yazılı geleneğin sözlü kökleri) gibi araştırmacılar bu boşlukları doldurur.

• Beytü’l-Hikme’yi mimari bir kurum olarak okumak. Pedersen’in özgün argümanlarından biri Beytü’l-Hikme’nin yalnızca soyut bir “tercüme akademisi” değil, fiziksel bir kurum olduğudur — raf sistemi, rutubet kontrolü, kâtipler kadrosu, ödünç verme protokolü. Bu okuma 1946’da yenilikçidir; Avrupa Orientalizm geleneği Beytü’l-Hikme’yi büyük oranda fikir-kurumu olarak çerçevelemiştir. Pedersen sonrası Lyons (popüler), Gutas (akademik) ve Bloom (kodikolojik) bu mimari okumayı geliştirir. Modern Beytü’l-Hikme tartışmasının hâlâ çözülmemiş bir boyutu fiziksel arkeoloji eksiğidir — Bağdat’ta sistematik kazı yoktur.

• Tercüme Hareketi’nin maddi mümkünlüğü. Pedersen Tercüme Hareketi’nin altında bir kâğıt-altyapısı yattığını doğrudan ifade etmez ama veri yapısı bunu zorunlu kılar. Gutas (1998) tercüme hareketinin politik-kültürel motivasyonlarını detaylandırır; Pedersen 52 yıl önce aynı hareketin maddi-altyapı temelini hazırlamıştı. İki kitap birlikte Tercüme Hareketi’nin tam tablosunu verir — Gutas yöneticilerin destek motivasyonu + Pedersen’in maddi mümkünlüğü.

• Matbaaya “gecikme” değil “farklı patika”. Pedersen İslam dünyasının Müteferrika 1729’a kadar matbaayı benimsememesini bir “gecikme” olarak çerçevelemez. Onun argümanı ima eder ki: warraqun ekonomisi + sema-icaze otorite ağı + el-yazma estetiğinin sürekliliği, matbaaya alternatif olabilecek kendine yeterli bir bilgi-aktarım rejimi kurmuştu. Bu rejim Avrupa standartlarıyla “geri” değildi — sadece farklıydı, ve farklı bir denge buluyordu. Bu kavramsal hareket Halka müfredatının “Doğu vs Batı” karşılaştırma çerçevesini “iki paralel patika” çerçevesine taşıyacak metodolojik anahtardır.

• Non-declensionism: Moğol sonrası dağınık ama sürmekte olan üretim. Pedersen kitabın son bölümlerinde 1258 Bağdat sonrası kitap üretiminin sona ermediğini gösterir: Memlûk Mısır (Suyûtî 600+ eser, Sehâvî 12,000 kişilik biyografya), Maraga (1259 Tûsî kütüphanesi), Endülüs sonu, Timurlu Semerkant. Bu Starr’ın (#6) “üç imparatorluk şerhçilik tezi” ile (1500 sonrası çöküş) doğrudan ihtilaf yaratır. Halka müfredatının declensionism gerilimi (Fara/Goody non-declensionist vs Freely/Starr declensionist) Pedersen’in eklenmesiyle 5-2 non-declensionist tarafa kayar.

Halka için stratejik okuma

Kitap nispeten kısadır (~150 sayfa İngilizce baskı; Türkçe Klasik Yayınları edisyonu da benzer hacimde) ama yoğunluğu yüksektir. Halka oturumlarında bütün bölümlerin işlenmesi mümkündür, ama hepsine eşit ağırlık verilmemelidir; aşağıdaki stratejiyi öneriyoruz:

Çekirdek bölümler (mutlaka okuyun):

• Bölüm 2 (Papirüsten Kâğıda) — Pedersen’in en orijinal teknik-tarihsel argümanı, 793 Bağdat’ı ve teknolojik sıçramayı kuran sahne
• Bölüm 3 (Warraqun Sınıfı ve Suk al-Warraqin) — kitap-üretim sosyolojisinin en zengin bölümü, Goody-BD ve Hobson cross-ref’lerini içeren omurga
• Bölüm 6 (Halk ve Özel Kütüphaneler) — Beytü’l-Hikme’nin mimari okuması ve Maraga sonrası süreklilik tezi, non-declensionism’in en güçlü kanıt zemini
• Bölüm 7 (İlmî Nakil ve Fihrist Geleneği) — sema-icaze sistemi ve fihrist geleneği, matbaa-tartışmasının kavramsal anahtarı

Tematik gruplama (zaman elverirse):

• Hat-cilt teknolojisi için Bölüm 4 + 5 (estetik ve maddi kültür ara-okuma)
• Mushaf-codex tartışması ve Arap yazısının kökeni için Bölüm 1 (filolojik açılış)

Önce-sonra çerçeveleme:

• Halka müfredatında Pedersen’den önce Starr (Kayıp Aydınlanma) okudunuz; Starr’ın Orta Asya-merkezli Aydınlanma anlatısı Pedersen’in Bağdat-merkezli kitap-altyapısı çerçevesiyle gerilim üretir — declensionism eksenindeki bu gerilim discussion_questions’da merkezi soru olarak işaretlendi
• Sonra Sezgin (İslam’da Bilim ve Teknik) gelecek; Pedersen’in bibliyografik-altyapısal çerçevesini Sezgin teknik-bilim içeriğiyle (matematik, astronomi, tıp, kimya) doldurur
• Aynı dönem’de Lyons (Hikmet Evi) Beytü’l-Hikme’nin popüler-anlatı versiyonunu, Gutas (Yunan Düşüncesi, Arap Kültürü) Tercüme Hareketi’nin akademik anlatımını sunar; her iki kitap da Pedersen’in altyapı çerçevesi üzerine basacaktır

1. dönem cross-ref’leri:

• Freely #5 ile DOGRUDAN_KAYNAK ilişkisi: 2. dönem geçişinin teknik omurgası — aynı Bağdat sahnesini Freely fikirler katmanından, Pedersen maddi-altyapı katmanından okur
• Hobson #4 ile UYUMLU: Çin → Semerkant → Bağdat → Sicilya → Avrupa kâğıt rotası, Hobson’un teknoloji transferi tezinin somut kanıtı
• Goody-R #3 ile UYUMLU: çoklu rönesans çerçevesi içinde 8.-13. yy İslam kitap-kültürü olgunlaşması bir “rönesans” olarak okunabilir
• Goody-BD #2 ile TEMATIK_TAMAMLAYICI: warraqun ekonomisi kapitalizmin entelektüel-emek piyasası öncülü
• Fara #1 ile UYUMLU: panoramik-generalist çerçeve + tek-vaka derinleşmesi yatay-dikey eksenlerde tamamlanır

Eleştirel okuma için uyarılar

Kitabı okurken şu noktalara dikkat:

• 1946 Danimarka entelektüel iklimi tortusu kontrol edilmeli. Pedersen II. Dünya Savaşı sonrasının ilk yılında, Avrupa’nın kendi medeniyet üstünlük varsayımının nazi felaketine açıldığı bir kuşakta yazıyor. Kitabın “İslam medeniyeti kendi başına anlamlı” tonu bu anın metodolojik yansıması — bu hem cesur bir anti-Eurocentric tutumdur, hem de 1946 sonrası akademik özeleştirinin erken örneğidir.

• “Arap” sınırlaması metodolojik bir tercihtir, ama dardır. Pedersen’in kitap-coğrafyası Arapça metin gelenekleri ile sınırlı; Farsça, Türkçe, Urduca yazma kültürlerini büyük oranda dışlar. Halka müfredatında Erünsal ve İzgi bu boşluğu doldurur; Farsça için Schoeler (2009) ve Hindistan için Robinson (1996) ek başvurulardır.

• Birincil kaynaklara doğrudan erişim sınırlıdır. Pedersen’in ana referansları Brockelmann (GAL), Fihrist’in Flügel-Tagdédor edisyonları ve standart Avrupa Orientalizm kanonu — birincil arşivlere doğrudan erişim 1946 koşullarında zaten sınırlıydı. Bu tezi zayıflatmaz, ama 1946 sonrası kodikoloji araştırmalarının (Bloom, George, Hirschler) Pedersen’in çerçevesini somutlaştırması için zemin niteliğindedir.

• Bloom (2001) hazır tutulmalı. Jonathan Bloom’un Paper Before Print eseri Pedersen’in 793 Bağdat tezini detaylandırır ve coğrafi olarak genişletir (Çin → Semerkant → Bağdat → Sicilya → İspanya → Avrupa). Bazı yerel tarihler (Mağrib, Endülüs kâğıt fabrikaları) yalnızca Bloom’da var.

• Cinsiyet sorusu kayıt altında değil. Sahnedekilerin neredeyse tamamı erkek; Pedersen kadın warraqun, kadın hat ustaları, kadın koleksiyoncular (örnek: el-Hayzuran, Şuhde el-Kâtibe) sistematik olarak işlemez. Marina Rustow’un Geniza çalışmaları ve Sema Yıldız’ın Osmanlı kadın koleksiyoncuları araştırmaları bu boşluğu doldurmaya başlamıştır.

• Çeviri dolayımı dikkate alınmalı. Türkçe çeviri muhtemelen İngilizce 1984 Princeton edisyonundan yapıldı; Danimarkaca 1946 orijinal metnin bazı Skandinav arşiv referansları İngilizce’de zaten silinmişti, Türkçe’de bu tortulanır. Akademik kullanımda kritik pasajlar için (özellikle warraqun ücret-tarifesi ve Beytü’l-Hikme mimari detayları) İngilizce edisyona da bakılması önerilir.

Halka müfredatındaki yeri

Kitap 2. dönemin (Doğu Bilim Geleneği ve İslam Bilimi) 7. kitabı ve 2. dönemin açılış kitabıdır (önceki 6 kitap 1. dönem’in çerçevesini kurmuştu, Pedersen yeni dönem’in maddi-kurumsal omurgasını koyar). Tarihyazımı haritasında:

• Eurocentrism ekseni: Anti-Eurocentric (Hobson, Goody, Fara, Starr ile aynı kampta; bu kamp şimdi 6/7’ye ulaştı)
• Coğrafi merkez ekseni: Bağdat-merkezci (Freely ile aynı kampta, Starr ile karşıt — Halka’nın ilk Bağdat-merkezli olarak konumlandırılan ikinci kitabı)
• İçselci-dışsalcı ekseni: Mixed (kitap-kültürünün hem teknik altyapısını hem politik-ekonomik koşullarını işler)
• Çöküşçü mü? Hayır — Moğol sonrası dağınık ama sürmekte olan üretim Pedersen’in non-declensionism tutumunun çekirdeğidir. Bu Halka’nın declensionism gerilimini 4-2’den 5-2’ye non-declensionist tarafa çeker.

Bu konumlanma, sıradaki kitaplarla diyaloğu zenginleştirir: Sezgin (teknik içerik dökümü), Lyons (popüler Beytü’l-Hikme anlatısı), Gutas (Tercüme Hareketi’nin politik temelleri) ve Berkey (ortaçağ Kâhire bilgi intikali) — hepsi Pedersen’in altyapı çerçevesi üzerine basacak. Daha geriye, 3. dönem’de Westfall (#15) ile karşılaşıldığında “matbaa Bilim Devrimi’nin ön-koşuludur” iddiasının karşısında Pedersen’in “İslam dünyasının matbaaya gecikmesi değil, farklı patikada gitmesi” argümanı önemli bir karşı-veri olacak.

Halka müfredatında Pedersen’in özel rolü: 1. dönem’in dört yöntemsel köşesine (Goody yapısal, Hobson küresel-ekonomik, Freely arşivsel, Starr bölgesel) kurumsal-maddi beşinci köşe ekler. Bu beşinci köşe 2. dönem’in tamamını temellendirecek metodolojik zemini hazırlar — Sezgin teknik-bilim içeriği, Lyons hikâye anlatımı, Gutas politik-kültürel motivasyon, Berkey eğitim-kurumsal aktarım hep bu maddi-altyapı zemini üzerine konuşacaktır.